ปลูกผักกินเอง ง่ายนิดเดียว ทางเลือกกินดี มีสุข ของคนเมือง

โดย...ทีมข่าวในประเทศโพสต์ทูเดย์

มะเร็งเป็นโรคร้ายที่คร่าชีวิตคนไทยอันดับ 1 ต่อเนื่องเกิน 20 ปี โดยเสียชีวิตปีละ 7 หมื่นคน เฉลี่ยชั่วโมงละ 8 คน ในปี 2020 ทั่วโลกจะมีผู้ป่วยมะเร็งเพิ่มขึ้น 50% หรือราว 15 ล้านคน

องค์การอนามัยโลก ชี้ว่า หนึ่งในปัจจัยก่อมะเร็ง คือ อาหารที่ไม่ปลอดภัย มีการปนเปื้อน   

ปีที่ผ่านมา คนไทยต้องเกิดความหวั่นวิตกอย่างหนักเรื่องความปลอดภัยในอาหาร เมื่อ Thai-PAN (เครือข่ายเตือนภัยสารเคมีกำจัดศัตรูพืช) เปิดเผยผลการตรวจสอบสารพิษตกค้างในผักผลไม้ที่คนนิยมบริโภค พบว่ามีสารพิษตกค้างเกินมาตรฐานถึง 56% หรือเกินครึ่งของตัวอย่าง

 

ที่น่าตกใจยิ่งไปกว่านั้น ก็คือ แม้ว่าจะเป็นผักผลไม้ที่ติดฉลากรับรองความปลอดภัย หรือเป็นผลผลิตจากเกษตรอินทรีย์ ซึ่งวางขายอยู่ในซูเปอร์มาร์เก็ตห้างสรรพสินค้าชั้นนำ ก็ยังตรวจพบสารปนเปื้อน และสารพิษต้องห้ามที่ถูกห้ามใช้ และไม่ได้รับอนุญาตให้ขึ้นทะเบียนถึงเกือบ 20% ของตัวอย่างทั้งหมดด้วย

คำถามที่ทุกคนสงสัย ก็คือ ผู้บริโภคจะทำอย่างไร...เมื่อผลไม้ที่ขายทั้งในตลาดสดและห้างสรรพสินค้าไม่ปลอดภัยอีกต่อไป???

 

ครูอุษา กัญญ์ณัทพัชร บุณยะโหตระ เป็นอีกหนึ่งคนที่เริ่มตั้งคำถามนี้กับตัวเองตั้งแต่เมื่อ 2 ปีที่แล้ว หลังจากที่อาการภูมิแพ้ของตัวเองเริ่มจะรุนแรงมากขึ้น และเล็งเห็นว่าสาเหตุสำคัญของปัญหาก็คือการมุ่งแต่พึ่งพาอาหารสำเร็จรูป หรืออาหารนอกบ้านแบบ 100% ท้ายที่สุดเธอจึงปฏิวัติตัวเองเสียใหม่ ด้วยการทำอาหารรับประทานเอง

แต่สุดท้ายก็ต้องมาเจอวังวนปัญหาแบบเดิมๆ นั่นคือ การปนเปื้อนสารเคมีในผักผลไม้ จริงอยู่ที่ว่าเราอาจโชคดีเลือกหาซื้อผักผลไม้ปลอดสารพิษมาได้ แต่ก็ยังเจอปัญหาในเรื่องการเก็บรักษา การถนอมคุณค่า เพราะเมื่อซื้อมาเก็บไว้ก็นำมาปรุงอาหารได้ไม่ทันเวลา ผักที่เคยสดก็แห้งเหี่ยว เหลือทิ้งเป็นขยะ

“การปลูกผักกินเอง” จึงน่าจะเป็นคำตอบสุดท้าย ที่ลงตัวทั้งเรื่องความปลอดภัย แถมยังได้กินผักสดทุกวัน ไม่ต้องซื้อเก็บจนเหลือทิ้งอีกด้วย 

 

ปลูกผักกินเองยากจริงหรือ?

สำหรับคนที่ไม่เคยปลูกมาก่อนเลย แค่คิดก็อาจเป็นเรื่องยาก โดยเฉพาะคนเมืองที่มีชีวิตในพื้นที่แคบๆ เหมือนอยู่ในกล่อง อย่าว่าแต่พื้นที่ปลูกผัก ลำพังแค่พื้นที่ใช้สอยในห้องเล็กๆ ของคอนโดมิเนียมใจกลางเมือง ก็แทบไม่มีที่ว่างให้หย่อนใจ  

ไม่ต้องพูดถึงบ้านที่เป็นอาคารพาณิชย์ 3 ชั้น อย่างบ้านของครูอุษา ที่แทรกตัวอยู่ในบริเวณใจกลางเมืองที่แออัด คับคั่งที่สุด ก็แทบจะนึกไม่ออกเลยว่าจะเปลี่ยนให้เป็นสวนผักได้อย่างไร

ด้วยความเป็นคนชอบท่องโลกออนไลน์ ครูอุษาจึงเริ่มต้นปลูกผักด้วยการเรียนรู้จากบทเรียนของนักปลูกผักคนอื่นๆ การหาประสบการณ์จากเว็บไซต์ทั้งในและต่างประเทศ อย่างเช่นสวนผักคนเมือง รวมทั้งค้นคว้าจากหนังสือทุกชนิดที่เกี่ยวข้องกับการปลูกผักในเมืองมาศึกษา

 

“เริ่มง่ายๆ จากผักที่เราชอบ และทำความรู้จักนิสัยใจคอของผักชนิดนั้นค่ะ“เธอบอกถึงหัวใจสำคัญในการเริ่มต้นปลูกผักสวนครัวของตัวเอง 

ทว่า ผักในกระถางที่ปลูกภายในอาคารนั้นแตกต่างจากการปลูกผักลงดินอย่างสิ้นเชิง และคนทั่วไปก็มักเข้าใจผิดว่าการปลูกผักนั้นแสนง่าย แค่ฝังดิน หมั่นรดน้ำก็งอกงามแล้ว แต่ความจริงไม่เป็นเช่นนั้น

“ปลูกไปได้สักระยะ ผักในกระถางมันเริ่มเหี่ยวตาย เอาไปทำอะไรกินไม่ได้ ถึงได้รู้ว่าจริงๆ แล้วมันไม่ได้ง่ายอย่างที่คิดเลยสักนิด เราคนปลูกต้องรู้ว่าผักแต่ละชนิดชอบแสงแดดเท่าไหร่ ชอบน้ำเท่าไหร่ เพราะถ้าปลูกแบบไม่รู้อะไรเลย มันก็จะงอกเงยสวยงามแค่ในช่วงแรกๆ เท่านั้นเอง”

 

เปลี่ยนดาดฟ้าให้เป็นสวนครัว

เมื่อปลูกผักในบ้านไม่รอด ครูอุษาก็เริ่มมองไปที่ดาดฟ้า เนื่องจากเป็นพื้นที่เดียวที่รับแสงแดดได้มากที่สุด แต่ตลอด 25 ปี ที่อาศัยในบ้านหลังนี้ เธอเองไม่เคยเดินขึ้นดาดฟ้าเลย เพราะที่นั่นเป็นแหล่งรวมของเหลือใช้ หรือที่ทิ้งขยะของบ้าน ดังนั้นการจะเปลี่ยนดาดฟ้าให้เป็นสวนผักก็ไม่ง่ายอีกเช่นกัน ครูอุษาได้แต่บอกตัวเองให้ค่อยๆ ทำ ค่อยๆ ปรับพื้นที่จนสามารถเนรมิตให้ที่ทิ้งขยะในบ้านกลายเป็นสวนผักในที่สุด

เธอเริ่มต้นจากการยกแปลงผักขึ้นไปปลูกบนดาดฟ้า โดยต้องทำความเข้าใจโครงสร้างอาคาร ว่าจะยกแปลงผักอย่างไรไม่ให้เป็นปัญหากับน้ำหนัก รวมถึงจะทำอย่างไรไม่ให้น้ำที่รดผักนั้นไหลซึม เจิ่งนองจนสร้างผลกระทบกับอาคารในที่สุด

ครูอุษาเลือกทาสีรูฟซีลลงบนพื้นที่ดาดฟ้าเพื่อป้องกันน้ำซึม และยกแปลงผัก วางบริเวณตรงแกนกลางที่ตรงกับคานของตึกเพราะน่าจะเป็นจุดที่แข็งแรงที่สุด

 

อีกทั้งเป็นพื้นที่สูงน้ำไม่ขัง ระบายได้ง่าย ส่วนโครงสร้างแปลงผักก็นำเอาวัสดุในบ้านมาสร้าง ทั้งกะละมังที่ไม่ใช้แล้ว หรืออ่างอาบน้ำที่เสียหาย นำมาตั้งแล้วยกแปลงขึ้นเหนือพื้นให้สูงพอสมควร เพื่อหนีไอร้อนจากพื้นปูนซีเมนต์ที่เป็นสาเหตุทำให้ผักไม่โต จากนั้นจึงเจาะรูให้พรุนไปทั้งแปลงผัก และนำกาบมะพร้าวมาใส่ไว้ครึ่งหนึ่ง ก่อนจะลงดินและเริ่มปลูก โดยเลือกปลูกผักที่หลากหลาย

“การเรียนรู้ที่จะอยู่กับผักเป็นเรื่องสำคัญ”

ครูอุษา บอกว่า เราต้องค่อยๆ เรียนรู้ที่จะปลูกผักให้รอดและอยู่กับเราไปนานๆ อย่างเธอเองก็ลองผิดลองถูกมาตลอด 1 ปี และการปลูกผักก็ได้ให้บทเรียนกับเธอมากมาย

ตั้งแต่ 6 เดือนแรกของการปลูก เธอรู้ว่าต้องมีการพัฒนาดิน เพราะดินที่เหมาะสมจะปลูกผักในกระถางนั้นแตกต่างจากการปลูกผักบนผืนดินปกติ รวมถึงต้องรู้ชนิดและอายุของผักไปพร้อมๆ กันด้วย

 

“ส่วนใหญ่พอปลูกผักในกระถางไปสักพักดินจะเริ่มกระด้าง ดังนั้นเราต้องรู้วิธีปรุงดินในกระถางให้อยู่ได้นานๆ โดยเราจะใช้กาบมะพร้าวรองก้นให้มากกว่า 1 ใน 3 แล้วค่อยนำดินมาใส่ กาบมะพร้าวช่วยเรื่องดินกระด้างเร็วได้”

การพัฒนาปุ๋ยและฮอร์โมนพืชจากของเหลือใช้ด้วยตัวเองก็เป็นเรื่องที่ครูอุษาได้เรียนรู้จากการปลูกผัก เธอเริ่มทำปุ๋ยอินทรีย์ ฮอร์โมนไข่ ฮอร์โมนผลไม้น้ำหมัก และปุ๋ยน้ำร่าเริง เพื่อกระตุ้นดอกและผลให้สามารถนำมารับประทานได้ทุกวัน

“ทุกอย่างเป็นเรื่องของการเรียนรู้อยู่กับผักจริงๆ ค่ะ แม้แต่วิธีการรดน้ำผักในเมืองก็อาจต้องต่างออกไป เราไม่สามารถรดน้ำในช่วงเย็นๆ ได้ เพราะทั้งแมลงและโรคผักจะตามมา เนื่องจากการเก็บความชื้นในอาคารที่มากกว่า ดังนั้นเวลารดน้ำที่เหมาะที่สุด ก็คือ ตอนบ่าย 3 โมง ผักของเราก็จะไม่มีโรค แมลงก็จะไม่มากิน”

บนดาดฟ้าของครูอุษา จึงมีตั้งแต่ “ฟัก” ที่เป็นไม้เลื้อยและชอบแสงแดด เพื่อลดความร้อนให้กับผักชนิดอื่นๆ ที่ลงแปลงปลูกข้างล่าง ซึ่งส่วนใหญ่เป็นพืชสวนครัวที่จำเป็นในการทำอาหารแทบทุกชนิด ตั้งแต่ใบกะเพรา ดอกแค ต้นหอม ผักบุ้ง โหระพา ใบชะพลู ตะไคร้ ใบมะกรูด ผักกินใบทุกประเภท หรือแม้แต่ต้นกล้วยที่ตอนนี้เริ่มออกปลีให้เห็นแล้ว

 

วันนี้สวนผักบนดาดฟ้าของครูอุษางอกงามเขียวขจีอยู่ใจกลางเมือง บนถนนห้วยขวางที่เต็มไปด้วยอาคารพาณิชย์ที่แออัด ฟักจำนวนหลายสิบลูกถูกนำมาทำอาหาร บางส่วนที่เหลือเธอก็นำมาขายหน้าบ้านช่วยเพิ่มรายได้ และยังลดค่าใช้จ่ายในการซื้อผักได้เดือนละเกือบหมื่นบาททีเดียว

ครูอุษาเองจากเดิมที่น้ำหนักมาก คอเลสเตอรอลสูง ความดันขึ้นๆ ลงๆ แล้วยังโรคภูมิแพ้ที่เป็นหนักถึงขั้นต้องกินยามาโดยตลอด แต่หลังจากที่ได้กินผักซึ่งตัวเองปลูกเป็นประจำแทบทุกวัน วันนี้ร่างกายของเธอก็แข็งแรงขึ้นมาก น้ำหนักตัวลดไป 10 กิโลกรัม ระดับคอเลสเตอรอลก็เป็นที่น่าพอใจ และที่สำคัญคือเธอสามารถบอกลายาแก้ภูมิแพ้ไปได้แล้ว

“การได้กินผักที่ตัวเองปลูก เด็ดสดๆ มาจากแปลง แล้วก็ทำกับข้าวเลย มันทำให้ผักยังมีวิตามินซีสูง ช่วยทำให้ร่างกายเราแข็งแรงขึ้น ต่างจากการกินผักที่ซื้อมาจากตลาด ซึ่งไม่รู้ว่าเดินทางมายาวนานแค่ไหน วิตามินซีอาจแทบไม่เหลือ แถมยังมีสารเคมีตกค้างด้วย ดังนั้นเรามาปลูกผักกินเองกันเถอะค่ะ ชอบกินอะไรก็ปลูกอันนั้น อย่าทำเยอะ อย่าทำใหญ่ ค่อยๆ ทำไปทีละน้อย เวลามีปัญหาก็อย่าท้อถอย ที่สำคัญคืออย่าให้ตัวเองต้องมาเหนื่อยหรือลำบาก ไม่งั้นสุดท้ายอาจจะต้องมานั่งถามตัวเองว่า นี่เรากำลังทำอะไรอยู่ จนในที่สุดก็ถอดใจ เลิกปลูกไป”

หลังจากลองผิด ลองถูกจนเชี่ยวชาญ วันนี้ครูอุษาเริ่มหันมาถ่ายทอดประสบการณ์การปลูกผักในเมืองให้กับคนหนุ่มสาว พนักงานออฟฟิศที่อยากหาทางเลือกปลูกผักกินเอง ลดปัญหาการซื้อผักที่ปนเปื้อนในตลาด เพราะเพียงแค่เรียนรู้และลงมือทำทุกพื้นที่ การปลูกผักก็ไม่ใช่เรื่องยากอีกต่อไป

อาชีพดั้งเดิมของครูอุษา คือ การสอนนักเรียนทุกวิชา ตั้งแต่วิทยาศาสตร์ คณิตศาสตร์ ไปจนถึงคหกรรม การสอนปลูกผักในเมืองจึงเป็นเรื่องใหม่ที่เธอแสนจะตื่นเต้น และมีความสุขทุกครั้งที่ได้ถ่ายทอดความรู้ประสบการณ์ของตัวเองให้คนเมืองมีทางออกในการสร้างสุขภาพที่ดี

 

กาญจนา ทองหนองบัว นักศึกษาชั้นปีที่ 3 สถาบันพระจอมเกล้าพระนครเหนือ เป็นหนึ่งในนักเรียนที่มาเรียนปลูกผักในเมืองกับครูอุษา

“ตั้งใจอยากทดลองปลูกผักเองค่ะ ด้วยความที่อยู่หอพัก และเป็นเด็กต่างจังหวัด ครอบครัวก็ทำนาที่ จ.สุรินทร์ ทำให้อยากปลูกผักกินเองเหมือนตอนอยู่บ้าน แต่การปลูกผักบนตึกสูงในเมืองใหญ่อาจจะแตกต่างจากการปลูกผักลงดินเหมือนที่เคยปลูกที่บ้าน ทำให้หลายครั้งผักในกระถางของเราก็ไม่เติบโตอย่างที่คิดไว้ ก็พยายามหาหนังสือมาอ่าน แล้วก็มาอบรมกับครูอุษา จึงทำให้เห็นความแตกต่างของการปลูกผักในเมือง ทั้งวิธีรดน้ำ ใส่ปุ๋ย หรือกระทั่งการยกแปลงผักเอง”

การเรียนรู้วิธีการปลูกผักในเมืองทำให้กาญจนาไม่ได้คิดแค่เพียงปลูกผักเอาไว้รับประทานเองในหอพัก หากในอนาคตข้างหน้าเรียนจบ เธอหวังว่าจะกลับไปปลูกผักทำเกษตรกรรมที่บ้าน เพราะ ครูอุษาได้ให้กุญแจสำคัญเอาไว้ว่า “หากจะเริ่มปลูกผักต้องทำความรู้จักผักในแต่ละชนิดให้ดีที่สุดก่อน” ซึ่งกุญแจดอกนี้เองที่ทำให้เธอเชื่อมั่นว่าจะสามารถเริ่มต้นได้กับการเกษตรทุกชนิด เพราะเมื่อเรารู้จักผัก รู้จักดิน รู้จักการดูแล การเติบโตและเรียนรู้ ก็ไม่ใช่เรื่องยากอีกต่อไป

เช่นเดียวกับ “พีช” นักเรียนปลูกผักในเมืองอีกคนหนึ่งของครูอุษา เธออาศัยอยู่บนอาคาร 4 ชั้น ที่ย่านบางลำพู และวันๆ วุ่นกับการเตรียมของขายเบเกอรี่เป็นหลัก แต่ข่าวสารเรื่องของผักปนเปื้อนสารเคมี ก็ทำให้เธออยากลุกขึ้นมาปลูกผักกินเองเช่นกัน

“อยู่ตึกแถวก็ปลูกผักกินเองได้จริงๆ”  พีช เอ่ยปากอย่างมั่นใจ

หลังจากลงมาจากดาดฟ้าสวนผักของครูอุษา เธอบอกว่าไม่เคยปลูกผักกินเองเลย ตั้งแต่เกิดมาก็ซื้อผักกินมาตลอด และส่วนใหญ่พืชที่ปลูกที่บ้านก็จะเป็นไม้ประดับ หรือดอกไม้ เช่น กุหลาบ เสียมากกว่า

หลังจากกลับจากการอบรม “พีช” ก็ตั้งใจจะทดลองปลูกผักบนดาดฟ้าที่บ้านเช่นกัน โดยตั้งใจว่าจะเริ่มจากผักง่ายๆ ในครัวก่อน เช่น พริก กะเพรา ผักบุ้ง จากนั้นจึงจะเริ่มยกร้านปลูกผัก เช่น ฟัก หรือถั่วฟักยาว

“การปลูกผักกินเองน่าจะเป็นคำตอบสำหรับทุกคนและครอบครัว เพราะเราจะได้ผักที่ทั้งสด ปลอดภัย รวมไปถึงสุขภาพที่ดี และการลงมือปลูกผักเอง เป็นประสบการณ์ที่ต้องเรียนรู้ด้วยการลงมือทำค่ะ ถึงจะเชี่ยวชาญ สำเร็จได้”

เรื่องราวของครูอุษาและเหล่านักปลูกผักรุ่นใหม่ คือ หลักฐานชิ้นสำคัญที่ยืนยันได้ว่าผู้บริโภค ไม่จำเป็นต้องยอมจำนนกับความเสี่ยงของชีวิตและสุขภาพ ทุกคนมีทางเลือกที่ดีที่สุดเสมอ เช่น การเลือกที่จะพึ่งตัวเอง ปลูกผักรับประทานในพื้นที่บ้านของเรา เพราะต้องการอาหารที่ดีมีคุณค่าอย่างแท้จริง ไม่ใช่อิ่มอร่อยแบบปนสารพิษแทบทุกคำ ของทุกมื้อ เหมือนที่ผ่านมา