ว่าด้วยวันกาแฟโลก

โดย...เอกศาสตร์ สรรพช่าง

เรื่องกิน ดื่ม นี่เป็นเรื่องใหญ่เสมอของมนุษยชาติ ไม่มีใครไม่ชื่นชมอาหารการกินของบ้านตัวเอง ตั้งแต่เกิดมายังไม่เคยมีใครบ่นว่าอาหารที่บ้านไม่อร่อย ฝีมือแม่ไม่ได้เรื่อง ไข่เจียวของยายไม่ไหวเลย ไม่มีนะครับ ทุกคนล้วนชื่นชมกับอาหารการกินของตน ที่เป็นอย่างนั้นก็เพราะมนุษย์เราไม่ได้กินอาหารแค่ความอยู่รอดเท่านั้น แต่อาหารเป็นเครื่องมือหลายๆ อย่าง เป็นสิ่งเชื่อมความสัมพันธ์ เป็นเรื่องวัฒนธรรมของแต่ละบ้าน รวมถึงเป็นตัววัดความมั่งมีหรือความก้าวหน้าของสังคมนั้นๆ ได้ด้วย อาหารทุกจาน ทุกมื้อ จึงมีความหมายนะครับ ไม่ว่าจานนั้นจะแพงแค่ไหน หรือจานนั้นจะเป็นแค่อาหารในกล่องโฟมต่างมีนัยทางสังคมซ่อนอยู่ทั้งนั้น

เครื่องดื่มก็ไม่แตกต่างกันนะครับ กาแฟก็เป็นหนึ่งในเครื่องดื่มที่มีคนดื่มทั่วโลก เราค้นหามัน ปลูกมัน หากรรมวิธีในการปรุงมัน ชื่นชมกับผลงานการคั่วและดื่มกินมันราวกับมันเป็นความจำเป็นหนึ่งของชีวิตเลยก็ว่าได้ (ซึ่งจริงๆ มันอาจไม่ใช่สิ่งจำเป็นขนาดนั้น) ความนิยมและความชื่นชมในรสชาติของมัน ทำให้มนุษย์เราผูกพันและอยากสร้างวันสักวันหนึ่งขึ้นมาเพื่อให้เราได้นึกถึง วันกาแฟก็เลยถูกกำหนดขึ้น

คนมีวันเกิดเพราะเราต้องการสร้างวันธรรมดาวันนั้นให้เป็นวันที่มีความหมายขึ้น ก็จำกันไป ครบรอบทีก็มีงานวันเกิด วิธีคิดแบบนี้ถูกเอาไปใช้กับสิ่งของมากมายหลายอย่างที่คนเราสร้างขึ้นมา ถ้ากางปฏิทินโลก ผมว่า 365 วันนี่ จะมีวันซ้ำกันมากมายที่คนเราตั้งขึ้นเพื่อให้ความหมายกับสิ่งนั้นสิ่งนี้ แต่จริงๆ การกำหนดวันเพื่อรำลึกถึง​สิ่งนั้นสิ่งนี้ของคนเรา นอกเหนือจากนัยทางสังคมมันก็มีเรื่องของการเมืองและนัยทางเศรษฐกิจซ่อนอยู่แทบทั้งสิ้น ไม่ว่าจะเป็นวันรำลึกถึงนักบุญ วันรำลึกถึงกษัตริย์ วันแม่ วันวาเลนไทน์ วันกินขากบแห่งชาติ วันคิตตี้โลก ฯลฯ วันกาแฟนี่ก็เหมือนกัน มันน่าแปลกอยู่นิดเดียวก็ตรงที่ เราเพิ่งจะมีการตกลงกันอย่างเป็นเรื่องเป็นราวในการกำหนดวันกาแฟสากลเมื่อไม่นานมานี้เอง เมื่อเทียบกับว่ามนุษย์ดื่มกินกาแฟมานานมากแล้ว

มีการคิดเรื่องการตั้งวันกาแฟจากหลายแห่งที่หลงรักมัน โดยเฉพาะในประเทศที่นิยมดื่มกาแฟ หรือกาแฟเป็นสินค้าสำคัญหรือเกี่ยวพันกับชีวิตของพวกเขา เช่นในญี่ปุ่นมีการตั้งวันกาแฟประจำชาติขึ้นในช่วงการขยายตัวของชนชั้นกลางในญี่ปุ่นช่วงทศวรรษที่ 1980 เป็นช่วงที่อุตสาหกรรมกาแฟกำลังเติบโตควบคู่ไปกับการสร้างชาติ กาแฟกลายเป็นเครื่องดื่มบำรุงกำลังของบรรดาซาลารี่แมนยุคใหม่ ญี่ปุ่นเป็น
ชาติแรกๆ ก่อนบราซิลด้วยซ้ำที่มีการจัดตั้งวันกาแฟประจำชาติอย่างเป็นเรื่องเป็นราว ซึ่งน่าตลกตรงที่มันเริ่มต้นมาจากประเทศที่มีวัฒนธรรมชาแข็งแรงที่สุดแห่งหนึ่งของโลก (แต่ก็อีกนั่นแหละครับ ญี่ปุ่นเป็นชาติที่ขึ้นชื่อเรื่องการสร้างเทศกาลเพื่อการเพิ่มจุดขายอยู่แล้ว) ในอเมริกาประเทศที่กาแฟเป็นสัญลักษณ์หนึ่งของวัฒนธรรม มีการตั้งวัน “กาแฟโลก” ขึ้นเมื่อปี 2005 นี่เองนะครับ โดย Southern Food and Beverage Museum และพออเมริกาเริ่มตั้ง ช่วงปี 2005-2006 ก็มีหลายประเทศเลยที่เริ่มทำตามอเมริกา โดยเฉพาะประเทศในแถบเอเชียและอเมริกากลาง โดยเดือนนั้นมีตั้งแต่เดือน เม.ย. ส.ค. ก.ย. ต.ค. ไปจนถึง พ.ย.

เป็นที่น่าสังเกตว่า โดยมากไม่มีประเทศไหนที่จัดงานกาแฟโลกในช่วงครึ่งแรกของปี (ยกเว้นประเทศจีนที่ตั้งวันกาแฟของตัวเองในช่วงเดือน เม.ย.) ให้เดาเอาเล่นๆ นะครับ คิดว่าช่วงครึ่งปีแรกตลาดใหญ่ของการซื้อขายกาแฟของโลกอย่างในอเมริกากลาง อเมริกาใต้ หรืออินโดนีเซียนั้น จะทำการตกลงซื้อขายกันในช่วงครึ่งแรกของปีเป็นส่วนมาก ฉะนั้นบุคลากรครึ่งหนึ่งของวงการกาแฟอาจง่วนอยู่กับการต่อรองราคา การเดินทางไปชิมกาแฟ หรือการหาหนทางการตลาดใหม่ๆ ช่วงครึ่งปีหลังที่ยังว่างอยู่ จึงเป็นเรื่องดีที่จะหากิจกรรมอะไรสักอย่างที่ทำให้วงการกาแฟดูมีอะไรขึ้นมาบ้าง

29 ก.ย. เป็นวันที่หลายประเทศที่ถือเอาวันนี้เป็นวันกาแฟในหลายประเทศ ตั้งแต่ออสเตรเลีย เรื่อยมาจนถึงไต้หวัน แต่ล่าสุดเมื่อปี 2015 องค์กรการค้ากาแฟสากล (International Coffee Organization) กำหนดให้วันกาแฟสากลเป็นวันที่ 1 ต.ค. (คือจะเอาวันเดียวกับคนอื่นก็ไม่ได้) โดย ICO เลือกวันนี้ด้วยเหตุผลง่ายๆ เป็นช่วงเวลาที่เหมาะสมที่จะโปรโมทวัฒนธรรมกาแฟ ในงาน Expo 2015 ที่จัดขึ้นที่กรุงมิลาน ประเทศอิตาลี

สำหรับอิตาลีที่มาทีหลัง แต่กินกาแฟก่อนใครเพื่อน พวกเขาคงต้องเด่นกว่าคนอื่นนิดหน่อย

อย่างไรก็ดี กาแฟก็เหมือนพืชเศรษฐกิจอื่นๆ นะครับ กระบวนการเบื้องหลังกว่าจะได้มาซึ่งเมล็ดกาแฟหอมๆ อยู่ในเครื่องชงในร้านนั้นไม่แตกต่างจากการซื้อขายปาล์ม ข้าว ชา ข้าวโพด หรือน้ำมัน ล้วนแล้วแต่เต็มไปด้วยเงื่อนไขที่มากมายยุบยับ แสนปวดหัวของผู้ปลูกกาแฟและการแย่งผลผลิตเพื่อให้ได้เมล็ดที่ว่าดีที่สุดไปขาย องค์กรที่สำคัญอย่าง ICO ก็ทำหน้าที่ทั้งเป็นตัวกลาง เป็นทั้งผู้ผูกขาด และเป็นผู้กำหนดทิศทางของการค้าขายกาแฟทั่วโลก ไม่แตกต่างจากโอเปกที่ทำกับน้ำมัน

แม้ว่ากาแฟไม่ได้เป็นพืชที่จำเป็นสำหรับชีวิตมากเท่ากับพืชชนิดอื่นๆ ทว่าการสร้างมายาคติการดื่มกาแฟนี่เป็นเรื่องที่น่าสนุกมาก เพราะการยกกาแฟให้ดูเป็นกาแฟเป็นพืชที่ดูหรูหรา มันได้สร้างมูลค่าชนิดที่ว่าบางทีเราก็คาดไม่ถึงจริงๆ

สุขสันต์ (ย้อนหลัง) วันกาแฟโลกครับ