พระฝรั่งที่บ้านทวาย

โดย...กรกิจ ดิษฐาน

เป็นที่ทราบกันในหมู่นักวิชาการด้านพุทธศาสนาว่า ชาวตะวันตก หรือฝรั่งคนแรกที่บวชเข้ามาในร่มกาสาวพัสตร์ น่าจะเป็นพระธัมมรักขิต ชาวโยนะ หรือโยเนี่ยน ซึ่งหมายถึงชาวกรีก ที่หลงเหลือจากกองทัพพระเจ้าอเล็กซานเดอร์มหาราช ซึ่งเดินตะลุยมาถึงชายแดนชมพูทวีป

ที่ว่า “น่าจะ” เป็นพระธัมม รักขิต เพราะท่านปรากฏชื่อเป็นหลักเป็นฐานคนแรก (ในคัมภีร์สมันตปาสาทิกา อรรถกถาพระวินัย) ก่อนหน้านั้นจะมีหรือไม่ยังน่ากังขา

เช่นเดียวกับพระภิกษุฝรั่งในยุคสมัยใหม่ ซึ่งยังสรุปไม่ชัดว่าควรเป็นท่านไหน ในเบื้องต้นคาดว่าเป็นท่านธัมมะโลกะ (Dhammaloka) ชาวไอริช คาดว่าเป็นชาวตะวันตกคนแรกในยุคสมัยใหม่ที่บวชเป็นพระภิกษุในพุทธศาสนา (เท่าที่หลักฐานพอจะยืนยันได้)

ท่านเกิดที่กรุงดับลิน ต่อมาเดินทางไปเป็นกรรมกรทั่วสหรัฐอเมริกา จากนั้นขึ้นเรือไปญี่ปุ่น แล้วต่อเรือมายังพม่าก่อนที่อังกฤษจะผนวกพม่าเป็นอาณานิคมเต็มรูปแบบ ที่พม่าท่านทำงานเป็นเสมียนห้างทำไม้ ต่อมาสนใจพุทธศาสนา จึงอุปสมบทที่ย่างกุ้งเมื่อก่อนปี 2442 ได้ฉายาว่า “ธัมมะโลกะ”

ด้วยความที่ท่านต่อต้านศาสนาคริสต์ เป็นพวกนักคิดเสรี (Freethinker) หรือพวกไม่เชื่อในพระเจ้า (Atheist) เมื่อพบศาสนาพุทธแล้วท่านก็โจมตีศาสนาคริสต์อย่างหนัก ไม่เฉพาะแต่หลักคำสอน แต่รวมถึงการที่อังกฤษผูกศาสนาเข้ากับการล่าอาณานิคม ท่านโจมตีมิชชันนารีว่ามือหนึ่งถือคัมภีร์ มือหนึ่งถือปืน แนวคิดของท่านออกจะรุนแรงแต่ชาวพุทธพม่าศรัทธามาก โดยเฉพาะกลุ่มต่อต้านเจ้าอาณานิคมรักใคร่ท่านอย่างยิ่ง

ด้วยท่าทีเช่นนี้ทำให้ท่านธัมมะโลกะถูกดำเนินคดีหลายครั้ง แต่ท่านกลับเคลื่อนไหวหนักขึ้น เดินสายไปทั่วเอเชียทั้งในอาณานิคมบริติชมาลายา ลังกา จีน ญี่ปุ่น และออสเตรเลียที่ท่านแกล้งตายแล้วหนีมาอยู่ที่สยาม

ท่านมาที่สยามหลายรอบ มีข้อมูลว่าท่านจำพรรษาที่วัดบ้านทวาย ซึ่งน่าจะเป็นวัดดอนทวาย (วัดบรมสถล) บ้านทวายหรือไม่ก็ไม่ทราบแน่ บ้านทวายปัจจุบันคือเขตยานนาวา เดิมเป็นที่ตั้งถิ่นฐานของชาวทวายที่อพยพมาจากพม่าตั้งแต่สมัยรัชกาลที่ 1

ในช่วงที่ธัมมะโลกะมาสยาม แถบบ้านทวายยังคงรักษาอัตลักษณ์คนทวายเอาไว้ และที่ท่านเลือกมาอยู่ที่บ้านทวายอาจเกี่ยวข้องกับการใช้ภาษาพม่า และเหตุที่ท่านบวชที่วัดทวาย ในเมืองย่างกุ้งมาก่อน

ที่บางกอกท่านตั้งโรงเรียนสอนภาษาอังกฤษให้คนเชื้อชาติต่างๆ (แถบบ้านทวายมีทั้งคนทวาย คนไทยใหญ่ คนลาว ยะวา-มลายู คนไทย คนจีน) ท่านก่อตั้งพุทธสมาคมแห่งสยาม (Siam Buddhist Society) เสนอตั้งสภาพุทธศาสนิกชนนานาชาติ ตั้งสำนักสงฆ์สำหรับชาวพุทธต่างชาติที่มาสยาม และตั้งพุทธสมาคมแนวคิดเสรีแห่งสยาม (Siam Buddhist Freethought Association)

หลังจากนั้นเรื่องของท่านเงียบไป ไม่มีใครทราบว่าท่านมรณภาพที่ไหน แต่คาดว่าน่าจะที่วัดบ้านทวาย