Tier 3 ในทัศนะของข้าพเจ้า

โดย...เอกลักษณ์ หลุ่มชมแข [email protected]

ในทุกปี สหรัฐอเมริกา ในฐานะตำรวจโลก ผู้สวมแว่นขยายไปส่องประเทศโน้นที ประเทศนี้ที จะออกรายงานสถานการณ์การค้ามนุษย์ (Trafficking in Persons Report) หรือเรียกสั้นๆ ว่า TIP Report โดยมีการให้คะแนนแต่ละประเทศ ตามรายงานของสถานทูตประจำประเทศนั้นๆ ที่รวบรวมมา แล้วนำมาประมวลเพื่อประเมินเป็นคะแนน เรียกว่า Tier  แบ่งเป็น 3 กลุ่ม

กลุ่มแรก เรียกว่า Tier 1 ถือว่าเป็นกลุ่มที่ปฏิบัติตามกฎหมายเพื่อปกป้องผู้เสียหายจากการถูกค้ามนุษย์อย่างครบถ้วน พูดภาษาชาวบ้านก็ต้องบอกว่าเป็นประเทศที่บริหารจัดการปัญหาการค้ามนุษย์ได้อย่างดีมาก

กลุ่มสอง แบ่งเป็นสองกลุ่มย่อย คือ

Tier 2 มีความพยายามจะปฏิบัติตามกฎหมาย แต่ยังไม่ครบถ้วน ภาษาชาวบ้านต้องบอกว่าทำดีแล้วแต่ยังไม่ดีที่สุด

Tier 2 Watchlist มีความพยายามแต่ยังคงล้มเหลวในการแก้ไขปัญหาและปฏิบัติตามกฎหมาย ถือว่าต้องเฝ้าระวัง ต้องพยายามอีกหน่อย ภาษาชาวบ้านต้องบอกว่า จวนเจียน ยังไม่ดีพอ แต่ก็ไม่ได้แย่จนถึงที่สุด

กลุ่มสาม เป็นอันดับท้ายสุด เรียกว่า  Tier 3 คือประเทศที่ไม่ปฏิบัติตามกฎหมายขั้นต่ำและไม่มีความพยายามแบบมีนัยสำคัญ ภาษาชาวบ้านต้องบอกว่า ห่วย บ๊วย น่าจะทำได้ดีกว่านี้แต่ไม่ได้ทำ

ปีนี้สหรัฐประกาศ TIP Report ออกมาแล้วเมื่อสองสามวันที่ผ่านมา ปรากฏว่าไทยตกอยู่ในอันดับ Tier 3  เป็นปีที่ 2 ติดต่อกัน !!!

ในฐานะที่ผมทำงานคลุกคลีเกี่ยวกับปัญหาการค้ามนุษย์ในประเทศไทยมาพอสมควร จะขอเล่าประสบการณ์เกี่ยวกับปัญหาการค้ามนุษย์ และ Tier 3 ในทัศนะของข้าพเจ้าดังต่อไปนี้

1.แม้จะเป็นรายงานที่ออกโดยสหรัฐอเมริกา และถูกหลายฝ่ายเหน็บแนมว่าเป็นเรื่องการเมืองระหว่างประเทศ แต่ในเนื้อหามันมีสาระของข้อมูลที่เกิดขึ้นจริงในประเทศเป็นพื้นฐานให้ต้องพิจารณาแก้ไข พูดง่ายๆ คือแม้จะเจือด้วยอคติทางการเมือง แต่เนื้อหามันคือปัญหาการค้ามนุษย์ปรากฏอยู่ในประเทศเราจริงๆ อันนี้ต้องรับฟังและนำไปแก้ไข

2.แม้ว่าจะมีข้อเท็จจริงเรื่องปัญหาการค้ามนุษย์ในประเทศ แต่ในทัศนะของข้าพเจ้า หน่วยงานรัฐที่เกี่ยวข้องได้พยายามบริหารจัดการปัญหาพอสมควร จนน่าจะเกินกว่าการถูกจัดอยู่ในกลุ่ม Tier 3  จึงทำให้รู้สึกว่าในข้อเท็จจริงยังมีอารมณ์การเมืองระหว่างประเทศเจือปนอยู่จริง

3.การเคลื่อนย้ายแรงงานจากประเทศที่ด้อยทางเศรษฐกิจกว่ามายังประเทศที่พอจะมีรายได้ดีกว่าเป็นเรื่องปกติทั่วโลก แต่ภูมิศาสตร์ของไทยเจอปัญหารอบด้านจากประเทศเพื่อนบ้าน และเป็นการเคลื่อนย้ายแรงงานแบบมีนายหน้า มีการนำพา การเก็บเงิน การเป็นหนี้ค่าเดินทางหากมาแบบไม่มีเงินจ้างนายหน้า เมื่อมาถึงประเทศไทยก็ต้องทำงานใช้หนี้ค่าเดินทางหรือค่านายหน้า จึงทำให้เกิดส่วนต่างของค่าแรงงานจนกลายเป็นการค้ามนุษย์ เพราะระหว่างทำงานใช้หนี้ก็เหมือนแรงงานทำงานไม่ได้เงิน และนายจ้างก็ต้องกักขังแรงงานไว้ เพราะจ่ายเงินค่าหัวให้นายหน้าไปแล้ว จึงกลัวแรงงานหลบหนี มันจึงเป็นการบังคับให้ทำงานและกลายสภาพเป็นการค้ามนุษย์ในที่สุด

4.การกำจัดให้การค้ามนุษย์หมดไปเป็นเรื่องดี แต่ไม่ใช่คำตอบดีที่สุด เพราะจริงๆ ในโลกยุคปัจจุบันที่ต้องแข่งขันในการผลิต ย่อมต้องมีการลักลอบเคลื่อนย้ายแรงงาน และมีการแข่งขันด้านต้นทุนแรงงานให้ต่ำที่สุด ดังนั้น การค้ามนุษย์จะยังอยู่ควบคู่เป็นเงาของความเจริญทางเศรษฐกิจและสังคม ซึ่งถึงแม้จะมีการค้ามนุษย์เกิดขึ้น แต่ถ้ามีการบังคับใช้กฎหมายอย่างเคร่งครัด รัดกุมและคำนึงถึงประโยชน์ของผู้เสียหายเป็นสำคัญ มันก็คือการปฏิบัติตามกฎหมายขั้นต่ำที่สหรัฐกำหนด พูดง่ายๆ คือ มีปัญหาอยู่จริง แต่มีกระบวนการของรัฐจัดการอย่างมีประสิทธิภาพแล้ว การถูกประเมินก็จะ
ไม่ตกอยู่ที่ Tier 3 แน่นอน

5.ในทุกปี รายงานนี้มีการพูดถึงเรื่องการคอร์รัปชั่นของเจ้าหน้าที่รัฐ แม้ในปีนี้จะมีการจับกุมนายทหารระดับสูงเกี่ยวกับเรื่องโรฮีนจา (การจับกุมเกิดหลังการปิดต้นฉบับรายงานนี้) แต่ที่เป็นปัญหาสำคัญและเป็นรากลึกในปัญหาการค้ามนุษย์ด้านแรงงานและธุรกิจทางเพศ และยังไม่ค่อยมีการจับกุมดำเนินการผู้ที่เกี่ยวข้องในการรับผลประโยชน์ที่แท้จริง ซึ่งมักมีปรากฏการณ์โพยส่งส่วยอยู่ในร้านคาราโอเกะและซ่องที่มีการค้ามนุษย์อยู่เสมอ ซึ่งจำเป็นอย่างยิ่งที่ต้องล้างบางผู้เข้าไปเกี่ยวข้องกับการเรียกรับผลประโยชน์ ซึ่งต้องกล่าวอย่างถึงที่สุดว่า ในบรรยากาศทำนองนี้ “ตำรวจ” ต้องปัดกวาดบ้านตัวเองในเรื่องนี้

6.หน่วยงานรัฐในประเทศเรา ไม่มีเอกภาพและอำนาจเพียงพอในการจัดการปัญหาที่ต้องเกี่ยวพันกับหน่วยงานรัฐหลายหน่วย การสั่งการข้ามหน่วย ออกกฎเกณฑ์วิธีการ จึงล่าช้า และเทอะทะไม่ทันปัญหา บ้านเราชอบตั้งอนุกรรมการ มีหน่วยงานหลายหน่วยเข้ามาเกี่ยวข้อง และหลายครั้งที่มีการประชุมหารือ แต่ละหน่วยก็ดันส่งผู้แทนที่ไม่มีอำนาจในการตัดสินใจมาร่วมประชุม 

7.ความสัมพันธ์ระหว่างหน่วยงานรัฐกับเอ็นจีโอระดับปฏิบัติการช่วยเหลือเป็นไปอย่างไม่ราบรื่นนัก มีช่องว่างในทางทัศนคติและแนวทางที่ไม่สอดคล้องกัน ผมเชื่อว่าทุกคนมีเจตนาดีแต่อาจจะเกิดจากการมองปัญหาคนละมุม ซึ่งบางทีเป็นทัศนคติเชิงลบที่ฝังรากลึกในทำนองว่าเอ็นจีโอเคลื่อนไหวเพราะมีผลประโยชน์ ในขณะที่เอ็นจีโอก็มักมีรากลึกของความเชื่อว่า ข้าราชการเช้าชามเย็นชาม ก็เลยร่วมงานกันด้วยปัญหาคาใจมาจนถึงทุกวันนี้

8.ผมมองปัญหาการค้ามนุษย์ในประเทศแบบง่ายๆ ถ้ามีคนแจ้งเบาะแสมาแล้วประสานเจ้าหน้าที่รัฐ ข่าวยังรั่วจนจับกุมไม่ได้ ผู้เสียหายเดินไปแจ้งความเองบนโรงพักยังถูกสอบสวนตัดประเด็นไม่ขยายผล กระทั่งเป่าคดีให้ไม่มีการกระทำผิดเกิดขึ้น-การคุ้มครองมีเพียงค่าพาหนะส่งกลับบ้านและยังพาผู้เสียหายไปตั้งโต๊ะแถลงข่าวออกสื่อ และการดำเนินคดีที่ล่าช้าจนผู้เสียหายถอดใจไม่ให้ความร่วมมือแล้ว ก็ถือได้ว่าสถานการณ์การค้ามนุษย์ในประเทศไม่สู้ดีนัก ซึ่งที่ผมกล่าวมาทั้งหมดในข้อนี้ยังคงเป็นปัญหาอยู่

9.การเป็น Tier 3 ไม่ใช่เราไม่ได้ทำอะไรเลย ในปีนี้ผมยังมองเห็นเพื่อนหน่วยงานรัฐ ทั้ง กระทรวงการพัฒนาสังคมฯ ตำรวจ และองค์กรเอกชน ทำงานหลายๆ เรื่องอย่างน่าชื่นชม มีคนทำงานที่ท้อใจจากผลของรายงานการค้ามนุษย์ของสหรัฐอเมริกาฉบับนี้ ซึ่งผมขอให้กำลังใจ ขอให้ท่านเดินหน้าต่อไป

10.ปัญหาการค้ามนุษย์ ทุกคนช่วยกันขจัดปัญหานี้ได้ เบาะแสจำนวนมากก็ได้มาจากพลเมืองดีแม้กระทั่งนักเที่ยวที่ไปพบเห็นเด็กถูกค้ามนุษย์ แล้วแจ้งข้อมูลเข้ามาจนนำไปสู่การช่วยเหลือเด็กและผู้เสียหายกรณีต่างๆ ดังนั้น ปัญหาการค้ามนุษย์ไม่ใช่แค่เจ้าหน้าที่รัฐอย่างเดียวในการแก้ไขปัญหา แต่มันคือภารกิจร่วมกันของคนในสังคม

นี่คือรายงานสถานการณ์การค้ามนุษย์ในทัศนะของข้าพเจ้า