ของเล่น

โดย...ธเนศน์ นุ่นมัน

เกือบ 60 ปีก่อน แนวคิดมายาคติ (Myth) ที่แฝงอยู่กับ “ของเล่น” เคยเป็นเรื่องที่ โรล็องด์ บาร์ตส์ นักวิชาการชาวฝรั่งเศส ชำแหละไว้อย่างน่าสนใจ เขาบอกว่า ของเล่นเด็กนั้น แท้จริงแล้วก็คือโลกจำลองที่ผู้ใหญ่สร้างขึ้นไว้สำหรับเป็นเบ้าหลอมความคิดของตัวเองสู่เด็ก ของเล่นเป็นสิ่งประดิษฐ์ที่ค่อยๆ สื่อความหมายจากชิ้นวัตถุไปสู่ตัวเด็กอย่างช้าๆ

บาร์ตส์ ระบุว่า ยิ่งของเล่นโลกจำลอง ถูกออกแบบให้ล้อไปกับโลกจริงของผู้ใหญ่ ได้แยบยลเพียงไร ก็ย่อมกลายเป็นเครื่องมือที่เข้าไปครอบงำความคิดเด็กๆ ที่มีประสิทธิภาพได้อย่างเป็นเงาตามตัว การย่อโลกของผู้ใหญ่ไว้ในของเล่นเด็ก คือการบอกพวกเขาในทางอ้อมถึงโลกอนาคต ว่าพวกเขาจะได้เป็นผู้ครอบครองสิ่งที่เคยคุ้นเคยจากโลกจำลองนี้

ในอีกไม่นาน ตุ๊กตา ตุ๊กตุ่นรูปคน สัตว์ หุ่นยนต์ รถยนต์ เรือ บ้าน สารพัดอาวุธสงคราม ฯลฯ จะขยายขนาดขึ้นอ้าแขนรอพวกเขา

ของเล่นในทัศนคติของบาร์ตส์ ถูกระบุอีกว่า มันมีวิวัฒนาการที่ถอยหลังแทบจะทุกด้าน โดยเฉพาะเรื่องของความประณีตในการผลิต ระบบอุตสาหกรรม ทำให้ของเล่นกลายเป็นสิ่งประดิษฐ์ที่ทำจากวัสดุที่แตกหัก ผุพังง่าย สลายไปอย่างรวดเร็ว โดยไม่ทิ้งร่องรอยชีวิตไว้ในความทรงจำของเด็กเลย

แน่นอนที่สุด ล่วงเลยมาถึงยุคปัจจุบัน วิวัฒนาการ พัฒนาการของของเล่นย่อมแปรเปลี่ยนไปตามยุคสมัย สถานการณ์ที่เป็นอยู่เมื่อถูกกาลเวลาหล่อหลอมมีทั้งผิดไปจากที่บาร์ตส์คาดไว้และแผ่ขยายแตกแขนงออกไป บางแง่มุมยิ่งน่าเป็นห่วงเพิ่มขึ้นเป็นทวีคูณ

เมื่อไม่นานมานี้ ผมมีโอกาสได้เดินชมงาน “เทศกาลของเล่น” ซึ่งจัดขึ้นในห้างสรรพสินค้าแห่งหนึ่ง สังเกตได้ว่า ของเล่นในยุคต่อๆ มานั้น สร้างด้วยวัสดุประเภทที่พังเสียหายได้ง่ายตามที่บาร์ตส์บอกไว้จริง แต่สิ่งที่คาดไม่ถึงก็คือ ของเล่นที่ควรจะผุพังไปตั้งแต่รุ่นคุณพ่อคุณแม่ยังเด็ก แต่ยังเหลือมาจนถึงปัจจุบัน แต่ละชิ้นที่ถูกนำมาแสดงในงานนี้ กลายเป็นของสะสมราคาแพง
กว่า 80% ของงานคือสินค้าของสะสมของผู้ใหญ่

พลิกดูราคาแล้วอดสงสัยไม่ได้ว่าจะมีเด็กสักกี่คน สามารถซื้อของในราคาที่สูงกว่าเงินเดือนหรือรายได้ทั้งเดือนของผู้ใหญ่บางสาขาอาชีพเสียอีก

ของเล่นปัญญา ราคาเข้าถึงได้ ถูกแทนที่ด้วยเกมคอมพิวเตอร์ที่ตอบโจทย์การเล่นได้มากเกินกว่าที่โลกวัตถุจะเอื้้ออำนวยได้ แต่ในเวลาเดียวกัน โลกในจอสี่เหลี่ยมก็ถูก ความรุนแรงไม่เหมาะกับเด็กแย่งชิงความสนใจได้มากกว่าเกมประเภทจรรโลงไปเสียอีก

ไม่แปลกที่มันจะเป็นสิ่งฟุ่มเฟือยของครอบครัวปานกลางหรือยากจน แต่เด็กๆในชนบทก็ไม่ยอมจนมุมง่ายๆ พวกเขาพร้อมที่เปลี่ยนต้นไม้ใบหญ้าทุกสิ่งรอบตัวเป็นของเล่นตามช่วงวัยได้ น่าห่วงก็คือเด็กในเมือง ที่ทางเลือกไม่มากนัก หนึ่งในนั้นก็คือ ร้านขายของเล่นในตลาดนัดใกล้บ้าน ของเล่นแผงกระดาษในร้านโชว์ห่วยอันประกอบด้วย สารพัดสิ่งจำลอง สิ่งเทียม ของปลอมที่ผลิตจากวัสดุไร้คุณภาพทำขึ้นอย่างลวกๆ มีให้เลือกตั้งแต่มีด ไม้คมแฝก สนับมือ ปืน หนอน งูอุจจาระ จิ้งจก ตุ๊กแก หนู แมลงสาบ และอีกสารพัด

ใช่แล้ว! นั่นคือการย่อโลกของผู้ใหญ่อีกด้านหนึ่งไว้ในของเล่นเด็กเช่นกันจึงน่าสงสัย ว่า ของเล่นพวกนี้จะทิ้งร่องรอยชีวิตแบบไหน ไว้ในความทรงจำของเด็กที่จำต้องใช้ชีวิตอยู่กับมัน