ในเส้นทาง : รถประจำทางชีวิต

“กราบนมัสการ  อยากถามท่าน  พอดีแม่ป่วยเป็นมะเร็งระยะที่ 3 แล้ว  แต่ตอนนี้ดิฉันพยายามรักษาแม่เต็มที่แต่เงินหมด แล้วตอนนี้ก็ค่อนข้างลำบาก  ท่านพระอาจารย์พอมีแนวทางแนะนำดิฉันได้ไหมคะ  ตอนนี้ดิฉันก็เป็นหนี้เบิกเงินเดือนล่วงหน้าจนจะหมดแล้วค่ะ  ขอแนวทางชี้แนะขอบพระคุณค่ะ”

ข้างต้นเป็นเนื้อความในเฟซบุ๊กของพระอาจารย์ไพศาล  วิสาโล ที่มีผู้เรียนถามท่านเพื่อขอคำปรึกษากับเรื่องทุกข์ใจ  ยามที่เราเผชิญกับเรื่องราวอึดอัดคับข้องใจ  แรงผลักพื้นฐานที่มักเกิดขึ้นทันทีคือความต้องการ ความพยายามที่จะกำจัดความทุกข์อึดอัดคับข้องในใจให้หายไปทันที  สิ่งที่มักเกิดขึ้นบ่อยๆ ความพยายามมุ่งมั่นที่อยากกำจัด คลี่คลายความทุกข์ใจให้หายไป  อาจสร้างปัญหาเรื่องราวใหม่ขึ้นมาได้  แล้วสิ่งที่ตามมาคือความทุกข์ใจเรื่องใหม่เข้ามาแทนที่ หรือขยายเรื่องเดิมให้ใหญ่โตขึ้นกลายสภาพเป็นงูกินหาง

ตัวอย่างข้างต้นผู้เขียนเชื่อว่ากรณีเช่นนี้เกิดขึ้นกับหลายครอบครัว  สภาพความรุนแรงมากน้อยแตกต่างกันไป ปัญหาโรคภัยไข้เจ็บนำไปสู่ปัญหาหนี้สิน ปัญหาความเครียดจนนำไปสู่ปัญหาสัมพันธภาพในครอบครัวและโยงไปสู่ปัญหาสุขภาพกายใจในที่สุด  เราในฐานะปัจเจกชนและในฐานะสมาชิกของครอบครัว  ชุมชน  เราจึงไม่สามารถหลีกเลี่ยงผลกระทบได้  พร้อมกันนั้นตัวเราเองก็สามารถสร้างผลกระทบต่อคนอื่น ต่อครอบครัว และชุมชนรอบตัวได้เช่นกัน

ชีวิตที่ขับเคลื่อนไปบนถนนชีวิตเปรียบเหมือนรถประจำทางที่แล่นไปและตัวเราก็ทำหน้าที่อยู่ในรถประจำทางชีวิตด้วยบทบาทที่แตกต่างตามเงื่อนไขต่างๆ  ในวัยเด็กที่เราต้องพึ่งพิงผู้ใหญ่ พ่อแม่ ครูอาจารย์  บทบาทที่เราทำได้ คือ ผู้โดยสาร ที่อาจมีอภิสิทธิ์ได้เป็นผู้โดยสารชั้นพิเศษหรือได้โอกาสเพียงเป็นผู้โดยสารชั้นประหยัด หรือเราอาจได้แค่สิทธิการเป็นผู้ยืน  เหตุปัจจัยอาจขึ้นกับสภาพสายสัมพันธ์  วัตถุประสงค์รวมถึงเจตนา  แต่เมื่อถึงวัยที่เราเป็นผู้ใหญ่สิ่งที่หลีกเลี่ยงไม่ได้ คือ เราต้องเริ่มมีความรับผิดชอบในบทบาทผู้ขับขี่รถประจำทางชีวิตของเราเอง  และเมื่อถึงช่วงเวลาหนึ่ง รถประจำทางชีวิตของเราก็จะเริ่มมีผู้โดยสารคนอื่นๆ มาอาศัย เช่น ครอบครัว เพื่อนร่วมงาน หรือคนแปลกหน้าที่เข้ามาเชื่อมสัมพันธ์ในบางวาระโอกาสในวัยผู้ใหญ่เราในฐานะผู้ขับขี่รถประจำทางชีวิต เรามีหน้าที่โดยปริยายที่จะต้องทำบทบาทผู้ขับขี่ที่ต้องดูแลรับผิดชอบชีวิตตนเอง ชีวิตของผู้โดยสารที่เข้ามาและต่อรถประจำทางคันนี้ของเรา

และเมื่อเราทำหน้าที่ขับขี่รถประจำทางชีวิตนี้  ภาวการณ์ที่อาจประสบได้คือการหลงทาง เครื่องยนต์ชำรุดเสียหาย ผู้โดยสารก่อกวนการเดินทาง ตัวเราล้มป่วยไม่พร้อมขับขี่ ฯลฯ  ภาวะยุ่งยากติดขัดต่างล้วนเป็นบททดสอบเส้นทางชีวิต  ความตระหนักรู้ตัว การมีสติปัญญา สติสัมปชัญญะของผู้ขับขี่รถประจำทางจึงเป็นฐานทรัพยากรสำคัญ เช่นเดียวกับความพร้อมของสภาพเครื่องยนต์ น้ำมันเชื้อเพลิง  ดังนั้นเมื่อเผชิญภาวะอุปสรรคที่รถประจำทางคันนี้ขับเคลื่อนไม่ได้หรือไม่มีคุณภาพ  สิ่งแรกที่ทุกคนพึงกระทำทันที คือ การค้นหาให้ได้ว่าเกิดอะไรขึ้น นี่คือ โจทย์ข้อแรกและโจทย์ข้อสอง คือ เราจะทำอย่างไรดีกับโจทย์ข้อแรกนี้

เพราะรถประจำทางชีวิต คือ ชีวิตของเรา  การมีความรู้ ความสามารถในการเข้าใจตนเอง ยอมรับและเข้าใจในความจริง กฎธรรมชาติความเป็นไปของชีวิตก็ช่วยให้เราขับเคลื่อนชีวิตต่อไป  แม้จะเผชิญกับภาวะอึดอัดคับข้องใจในการเดินทาง  ในบางครั้งเราก็ต้องอาศัยและพึ่งพาความช่วยเหลือเพื่อช่วยเรามองเห็นโจทย์ชีวิตที่แท้จริงว่าคืออะไรและรับมือกับโจทย์นี้อย่างไรดี   ทุกครั้งที่การขับรถประจำทางชีวิตพบพานอุปสรรคปัญหาข้อติดขัด  หากว่าเราสามารถก้าวข้ามได้  สิ่งที่งอกเงยในตัวเราคือการสั่งสมประสบการณ์ในฐานะความฉลาดในชีวิตและการดำเนินชีวิต  ความฉลาดเช่นนี้เราจักได้มา  ไม่ใช่ด้วยการมีความสามารถในการคิดนึก การมีข้อมูลสำคัญ  แต่มาจากการมีประสบการณ์กับความทุกข์ ความยากลำบากที่ช่วยหล่อหลอม เคี่ยวกรำทำให้จิตใจได้รับการฝึกฝน บ่มเพาะให้มีคุณภาพของความอดทน เข้มแข็ง สุขุมหนักแน่น  ภาวะคุณภาพจิตใจเช่นนี้ไม่มีสิ่งใดทำให้ได้นอกจากการมีประสบการณ์ฝึกฝนโดยตรงผ่านความทุกข์ยากของชีวิต

ความมหัศจรรย์ของชีวิต คือ แต่ละเส้นทางของชีวิตที่ขับเคลื่อนไป  สนามชีวิตแต่ละสนามจะเข้ามาให้เราเผชิญการทดสอบ เกณฑ์ตัดสินการผ่านสนามก็มาจากตัวเราด้วยผลลัพธ์ คือ สุข ทุกข์ที่เข้ามา บทเรียนชีวิตจากการเรียนรู้ที่เข้ามาหรือเก็บเกี่ยวได้ เราฉลาดขึ้นหรือโง่ลงกับการดำเนินชีวิตของเราเอง คุณภาพการขับขี่ การใช้ชีวิต การเลือกเส้นทางก็มาจากคุณภาพความฉลาดที่เราเก็บเกี่ยวได้  เส้นทางที่เลือกอาจยากลำบาก แต่ความพร้อมความฉลาดในการใช้และดำเนินชีวิตก็ทำให้เรานำพาชีวิตผู้โดยสารและรถประจำทางถึงที่หมายโดยปลอดภัย สวัสดิภาพได้