ไม้ใบประดับอิงอาศัยบนปาล์มน้ำมัน (1)

โดย...ม.ล.จารุพันธ์ ทองแถม

ผู้ปลูกเลี้ยงไม้ใบประดับแทบทุกคนคงรู้จักเฟินและไม้ยืนต้นใบประดับ เช่น ไทรย้อยใบแหลมกันดี ระหว่างการไปทำงานที่ระนอง เมื่อไม่นานมานี้ได้สังเกตเห็นไม้ใบประดับเหล่านี้ บนกาบต้นปาล์มน้ำมันซึ่งปลูกอยู่บริเวณหน้าโรงแรมแห่งหนึ่งใน จ.ระนอง จึงถือโอกาสถ่ายภาพและเขียนเรื่องราวของชีวิตเฟินและไม้ใบประดับอื่นๆ ที่พบบนกาบปาล์มน้ำมันมาฝาก หวังว่าจะได้ประโยชน์จากข้อเขียนตอนนี้ตามสมควร

ปาล์มน้ำมันกับการเริ่มชีวิตพืชอิงอาศัย

ปาล์มน้ำมัน (Oil Palm : Elaeis guineensis) ชื่อชนิดบอกอยู่แล้วว่ามีถิ่นกำเนิดดั้งเดิมอยู่ในกินี (Guinea) แอฟริกาตะวันตก ซึ่งเป็นหนึ่งในประเทศซึ่งมีการระบาดของเชื้อบีโอลา (Ebola) นั่นเอง ปาล์มน้ำมันเมื่อปลูกไปได้สัก 23 ปี เริ่มตั้งสะโพกใบล่าง เริ่มแห้งจากส่วนล่าง ชาวสวนปาล์มจะตัดฟันใบส่วนโคนออก คงเหลือแต่กาบใบตอนที่ติดกับลำต้น เอาไว้เหยียบขึ้นไปตัดฟันเอาทะลายปาล์มลงเมื่อมีอายุ 56 ปีขึ้นไป โคนกาบใบปาล์มมีความแข็งแกร่งไม่ผุพังง่ายๆ จึงเป็นที่พักของเศษอินทรียวัตถุ เช่น ใบไม้ เศษกิ่งไม้ ผล และเปลือกหุ้มเมล็ดพืชนานาชนิดและมูลนก ค้างคาว และสัตว์ฟันกัดแทะอื่นๆ แต่สำคัญคือเป็นที่เหมาะแก่การงอกของสปอร์เฟินนานาชนิด รวมทั้งเมล็ดพืชชั้นสูง ไม่ว่าจะเป็นไทรชนิดต่างๆ (Ficus spp.) หนวดปลาหมึก (Schefflera spp.) ยอป่า เป็นต้น เมื่อได้รับน้ำฝนทั้งเมล็ดพืชและสปอร์เฟินงอกออกมาและพัฒนาตัวตามเวลาที่ผ่านไป เกษตรกรสวนปาล์มอาจไม่ชอบพืชอิงอาศัยเหล่านี้ บางรายถึงกับตัดต้นถากถางพืชอิงอาศัยเหล่านี้ออก เพราะเข้าใจผิดคิดว่าพืชอิงอาศัยก็คือพืชเบียน (ปรสิต) หรือ parasitic plants ซึ่งเป็นความเข้าใจคลาดเคลื่อน

 

เฟินนาคราช (Davallias)

สปอร์ของเฟินนาคราช 2 ชนิด ได้แก่ นาคราชใบหยาบ หรือพญานาคราช หรือนาคราชตัวผู้ มีชื่อวิทยาศาสตร์ Davalia solida และนาคราชใบละเอียด (Davallia denticulata) แพร่กระจายโดยลมในช่วงฤดูร้อน เนื่องจากเฟินนาคราชทั้งสองชนิดจะสร้างอับสปอร์ขึ้นในส่วนหลังใบ ช่วงปลายฝน (เดือน พ.ย.ต่อ ธ.ค.) ต้นหนาว และสปอร์โรไฟต์ของเฟินนาคราชเติบโตได้รวดเร็วในฤดูฝน และสามารถสร้างสปอร์ได้ภายในระยะเวลา 12 ปี หลังสปอร์งอก เฟินนาคราชสร้างลำต้นเป็นเถา (rhizome) ซึ่งถ้าเป็นนาคราชใบหยาบหรือพญานาคราชจะไม่มีขนสีน้ำตาลบนเหง้าดังเช่น นาคราชตัวเมีย (D.denticulata) แต่นาคราชตัวผู้จะมีเหง้าเรียบสีดำปกคลุมด้วยเกล็ด (scales) คล้ายลำตัวงูเห่า สมชื่อ ชาวบ้านใน อ.ขลุง จะเก็บเถาหรือเหง้าของนาคราชชนิดนี้ไปตากแห้ง ขดไว้บนหลังตู้ยาหรือชั้น เพื่อหยิบฉวยมาเป็นสมุนไพรรักษาอาการเจ็บปวด เพราะพิษของงูร้ายเช่น กะปะ (Viper) และแมงป่องช้าง (Scorpion) ซึ่งมีชุกชุมในพื้นที่ระยอง จันทบุรี ตราด โดยเฉพาะในช่วงฤดูฝน วิธีการซึ่งชาวบ้านใช้กันได้แก่ การใช้เอทิลแอลกอฮอล์ (Ethylalcohol) จากเหล้าขาวเป็นตัวทำลาย (แต่บางรายใช้น้ำซาวข้าว) ฝนกับเถาแห้งนาคราชตัวผู้และหยอดลงไปที่บาดแผลจากการบอกเล่าของชาวบ้านต่างยืนยันว่าเป็นผลดี เพราะทำให้คล้ายอาการเจ็บปวดที่แผลงูกัดได้อย่างรวดเร็ว ผลการวิเคราะห์ทางเภสัชซึ่งกระทำโดยผู้วิจัยจากภาควิชาเคมี จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย เมื่อหลายปีมาแล้วแสดงให้เห็นถึงปริมาณที่มีอยู่สูงของไฮโดรไซยานิกแอซิค ซึ่งอาจมีผลต่อระบบประสาทของผู้ที่ถูกงูพิษกัดก็เป็นได้

 

เฟินที่พบมากบนกาบปาล์มน้ำมันอีกสกุลได้แก่เฟินใบมะขาม (Nephrolepis) ซึ่งมีหลายชนิดบนกาบปาล์มน้ำมัน สปอร์เฟินใบมะขามจะงอกได้รวดเร็ว ไม่ว่าจะเป็นกูดลาน (Neprolepis biserrata) เฟินใบมะขามบริพัตร (N. falcata) หรือใบมะขามสตูล (N. acutifolia) เฟินใบมะขามชนิดหลังนี้มีความสวยงามเพราะมีใบยาว ใบเป็นมัน นิยมใช้ปลูกแขวนประดับจากคาคบต้นไม้ใหญ่ มีจำหน่ายในราคาสูงถึงกอละ 5,0006,000 บาท หรือหมื่นบาทก็มี เนื่องจากใช้เวลานานในการปลูกเลี้ยง การขยายพันธุ์เฟินใบมะขามส่วนใหญ่กระทำโดยการผ่าแบ่งกอออกเป็น 23 หรือ 4 ตามแต่เส้นผ่านกลางกอ เฟินใบมะขามแพร่พันธุ์ได้โดยใช้ลำต้นที่ทอดยาวไปไกลๆ ซึ่งเรียกว่าเหง้า หรือ rhizomes การขยายพันธุ์โดยอาศัยเพศของเฟินใบมะขามทำโดยการสร้างสปอร์ภายในอับสปอร์ ซึ่งเรียงตัวเป็นแถวอยู่ด้านหลังของใบ สปอร์นี้จะปลิวไปตกในกาบปาล์มน้ำมันและพัฒนาเป็นแกมิโตไฟต์และสปอโรไฟต์หรือต้นที่สามารถสร้างสปอร์ได้อีกครั้ง

ไม้ยืนต้นที่เริ่มชีวิตเป็นพืชอิงอาศัย

ไทร (Ficus) เป็นไม้ยืนต้นซึ่งเริ่มชีวิตเป็นพืชอิงอาศัยบนกาบต้นปาล์มน้ำมันเช่นกัน กล่าวถึงชีวิตของไทรและไม้ยืนต้นอื่นๆ ในสวนปาล์มน้ำมันในฉบับต่อไป