ดอกหินรังไก่เม็กซิกันและกุหลาบเจริโค (2) จากเครือญาติใกล้ชิดของเฟินสู่การบำบัดโรคร้ายของมนุษย์

โดย...ม.ล.จารุพันธ์ ทองแถม

ในฉบับก่อนได้เล่าถึงเรื่องเครือญาติเฟินกลุ่มหนึ่ง ซึ่งได้รับการขนานนามว่าพืชคืนชีพ (resurrection fern) ซึ่งในประเทศไทยมีอยู่ค่อนข้างหลากหลาย แม้แต่เฟินที่แท้จริง (true ferns) ก็มีอยู่หลายสกุลที่แสดงคุณลักษณะความทนทานต่อความแห้งแล้งและไม่ใช่แต่เท่านั้น พืชสกุลรังไก่ (Selaginella) สองชนิดสามารถสร้างรงควัตถุทำให้เกิดสีครามหรือสีฟ้าอมเขียว และสังเคราะห์แสงได้ดีในที่ความเข้มแสงต่ำ เฟินปีกแมลงทับเล็ก (Selaginella uncinata) จากอเมริกากลางและอเมริกาเหนือ มีคุณสมบัติสีบลูบนใบ จึงเป็นที่มาของคำว่าเฟินปีกแมลงทับดังกล่าว เฟินปีกแมลงทับใหญ่ (S.willdenowii) มีคุณสมบัติทนยาปราบวัชพืชในสวนยางได้ดีระดับหนึ่ง และดูเหมือนมันจะฟื้นคืนชีพกลับมาได้ทุกครั้งหลังจากถูกชาวสวนยางฉีดสารเคมีเป็นพิษ เช่น ไกลโฟเซตหรือราวด์อั้พ และแม้แต่กรัมม็อกโซนลงไป

หลายประเทศ เช่น จีน ฟิลิปปินส์ พม่า ไทย และอีกหลายประเทศ ส่วนในสหรัฐอเมริกานั้นมีรายงานถึงการใช้ประโยชน์จากพืชใกล้ชิดเฟินนี้ตั้งแต่พวกนักบวชชาวสเปน เมื่อค้นพบโลกใหม่ (ทวีปอเมริกา) เข้าโดยโคลัมบัส พวกนักบวชที่เข้ามาเผยแผ่ศาสนาในบริเวณที่สเปนยึดครอง และกลายมาเป็นประเทศสหรัฐอเมริกาในปัจจุบัน พวกนักบวชใช้รังไก่เม็กซิกันหรือพืชไดโนเสาร์ (dinosaur plant) หรือดอกหิน (stone flower) เป็นเครื่องมือแสดงให้ชนอินเดียนแดงพื้นเมืองเห็นว่าการกลับชาติมาเกิดนั้นเป็นอย่างไร ขบวนการยืดและหดม้วนตัวของพุ่มรังไก่เม็กซิกันนี้ใช้เวลาประมาณสองสามชั่วโมงในการคลายตัวคลี่ใบออกกลับเขียวได้อีก สำหรับในเมืองจีน พบดอกหินมากที่เมืองหูหนาน (Hunan) โดยดอกหินที่พบเป็นคนละชนิดกับดอกหินหรือรังไก่เม็กซิกันของจีนมีชื่อ Selaginella tamariscina (Beauv.) Spring ส่วนดอกหินที่พบในประเทศไทยได้แก่ S.pulvinata ซึ่งดอกหินที่พบในเขต จ.กาญจนบุรีนี้ อาจพบว่ามีการกระจายพันธุ์ตามพื้นที่ระดับสูง 600-2,000 ม. โดยพบตามพื้นหินปูนตามแนวทิวเขาตะนาวศรี (Tannesserim range) ซึ่งทอดตัวตามแนวเขตแดนไทยพม่า ขึ้นไปสู่ยอดดอยเชียงดาว ซึ่งเป็นภูเขาหินปูนที่สูงได้กว่า 2,000 ม. จากระดับน้ำทะเลปานกลาง ดอกหินหรือรังไก่ของไทยดังกล่าวมีมาตรการป้องกันตัวเองจากการสูญเสียน้ำจากใบ เช่นเดียวกับดอกหินจากจีนและเม็กซิโกซึ่งกล่าวมาแล้ว ชาวบ้านในจีน ฮ่องกง และไต้หวันนิยมนำเอาดอกหินมาต้มดื่มน้ำ เป็นสมุนไพรน้ำดำเพื่อรักษาโรคหลายชนิด เช่น โรคเจ็บคอ เป็นหวัด และตามรายงานการวิจัย การสกัดสารด้วยน้ำต้มดอกหินจีน (S.tamariscina) ในประเทศเกาหลี พบว่าสามารถรักษาโรคที่เกี่ยวกับความผิดปกติของกระดูก

นอกจากนี้ ยังมีผลต่อการทดลองยับยั้งเซลล์มะเร็งในหนูทดลอง โดยแม้สารสกัดจากดอกหินจะไม่อาจป้องกันการเกิดเนื้องอกของเซลล์มะเร็งในปอด (lung carcinoma cells) ได้ แต่สามารถให้ผลยับยั้งอย่างรุนแรงต่อการเจริญเติบโตของเซลล์มะเร็ง

แม้ยังไม่มีรายงานถึง S.tamariscina ในเมืองไทย แต่นักอนุกรมวิธานบางท่านเชื่อว่าการกระจายพันธุ์ของดอกหินจีนอาจมาถึงเขตยอดเขาสูงของไทยได้เช่นกัน โดยเฉพาะอย่างยิ่งยอดหินปูนระดับสูง เช่น ดอยเชียงดาว ดอกหินของจีนชนิดนี้ถูกส่งออกมาจำหน่ายตามร้านขายยาจีนหลายร้านในแถบเยาวราชใกล้ตลาดเก่า ซึ่งในเมืองจีนใช้ในการบำบัดมะเร็งที่ลุกลามแล้ว และเป็นที่ทราบกันว่าดอกหินจีนถูกส่งออกไปยังมาเลเซียและเยอรมนี พืชชนิดนี้ถูกใช้ร่วมกับพืชอื่นในการบำบัดโรคกระดูกและเล็บเปราะ ซึ่งในเรื่องนี้ดูจะสอดคล้องกับผลการวิจัยเรื่องการสกัดสารในประเทศจีน โดยสารที่สกัดได้จากดอกหินจีน (S.tamariscina) ก็คืออะเมนโตฟลาโวน (Amentoflavone) ซึ่งมีสูตรโมเลกุล (30 H18 O10) และมีน้ำหนักโมเลกุลเท่ากับ 538.47 สารบริสุทธิ์ที่สกัดได้จากใบมีสีเหลืองอมน้ำตาล จากการทดสอบโดยใช้ HPLC (high precision liquid cromatgraphy) คุณสมบัติด้านสมุนไพรของสารประกอบตัวนี้ คือ 1) ต่อต้านกิจกรรมของแบคทีเรียหรือปฏิชีวนะ 2) สนับสนุนการหมุนเวียนโลหิต 3) ควบคุมอาการอักเสบของผิวหนัง (dermatitis) โดยเป็นตัวต่อต้านอาการแพ้อะเมนโตฟลาโวนที่สกัดได้จากต้นดอกหินจีน นี่เป็นพืชสมุนไพรเก่าแก่ของจีนที่รักษาอาการบวมติดเชื้อแบคทีเรียของหลอดลมชนิดเรื้อรัง (tracheitis) และได้ผลในการต่อต้านเนื้องอกบางกรณี นักวิทยาศาสตร์ยืนยันผลการต่อต้านโรคราของดอกหินจีน โดยแสดงผลการวิจัยอย่างละเอียด

ตั้งแต่สมัยโบราณมาแล้วที่ชาวจีนใช้ดอกหินจีนเป็นพืชสมุนไพร โดยป่นดอกหินให้เป็นผงประมาณหนึ่งช้อนโต๊ะ แช่ในน้ำร้อนและใช้บำบัดอาการเจ็บคอและหลอดลมอักเสบจากเชื้อแบคทีเรียและไวรัส แต่มาถึงยุคปัจจุบัน การศึกษาวิจัยในเชิงลึกทำให้เราได้รู้จักกับดอกหินชนิดใหม่ๆ ในประเทศไทย และเรากำลังรอผลการวิจัยทางด้านเภสัชอยู่ในขณะนี้