อริยสัจทูเดย์ความรู้หลายระดับ

โดย...ว.วชิรเมธี ผู้อำนวยการสถาบันวิมุตตยาลัย

ความรู้มีหลายระดับ เช่น เราเจอใครสักคนหนึ่ง แลกนามบัตรกันไว้ อ๋อ คนนี้ ชื่อนี้ ทำงานนี้ รู้จัก คนส่วนใหญ่รู้จักอริยสัจแบบนี้ คือแค่รู้จักว่า อริยสัจ คือ สิ่งที่พระพุทธเจ้าตรัสรู้มี 4 ข้อ ทุกข์ สมุทัย นิโรธ มรรค นี่คือรู้จัก แต่ถามว่าทุกข์คืออะไร อึ้ง สมุทัยคืออะไร อึ้ง นิโรธคืออะไร อึ้ง และมรรคคืออะไร อึ้งอีก อึ้งทุกข้อ นี่เรียกว่า ความรู้ระดับรู้จัก

สอง รู้จำ รู้จำก็คือ รู้ไปถึงคุณภาพของสิ่งที่เรารู้ เช่น เรารู้จักใครสักคนหนึ่งเราสามารถบอกได้ว่า อ๋อ คนนี้เป็นลูกของคนนี้ เรียนจบตรงนี้ ทำงานอย่างนี้ นิสัยอย่างนี้ ตอนนี้กำลังทำอะไรอยู่ตรงนี้ รู้จักคุณสมบัติต่างๆ ของเขา อันนี้เรียกว่ารู้จำ เช่น เรารู้จัก อริยสัจ ว่า มี 4 ข้อ ทุกข์ สมุทัย นิโรธ มรรค แล้วเราก็รู้ต่อไปด้วยว่า อ๋อ ทุกข์ หมายถึง ความไม่สบายกาย ไม่สบายใจ สมุทัย หมายถึง เหตุของทุกข์ ได้แก่ ตัณหา นิโรธ ได้แก่ นิพพาน ภาวะที่หมดทุกข์ มรรค ได้แก่ อริยมรรคมีองค์ 8 ท่องได้เป็นข้อๆ แต่กิเลสยังอยู่ครบ นี่เรียกว่า รู้จำ

ต่อมาเมื่อเราลงมือปฏิบัติ เช่น อาตมาให้นั่งสมาธิ นั่งไปแล้ว โอ๊ยตายละ ทำไมมันปวดไปหมดเลย โอ๊ย วันนี้เดินจงกรมมหาโหด คนที่อยู่ข้างหน้าไปนั่งรอตั้ง 1 ชั่วโมง ปรากฏว่าแถวข้างหลังยังไม่ลงจากวิหารเลย คนที่ไปข้างหลังก็ยืนขาแข็ง เป็นการเดินจงกรมที่กินเวลาตั้ง 2 ชั่วโมง อูย ทำไมมันปวดกระดูกไปหมดเลย นี่ โยมรู้ไหม ทุกข์เกิดขึ้น ต้องไม่ต้องถามคนอื่นไหม เจอกับตัว นี่รู้แจ้ง ทุกข์เกิดแล้ว

นั่งสวดมนต์นานๆ เหน็บชากินตั้งแต่หัว แม่เท้าไล่ขึ้นมา กินไปครึ่งตัวก็ยังไม่จบ โอ๊ย จะกระดิกไม่ได้อยู่แล้ว ปวด เหน็บกิน นี่คือทุกข์มาแล้ว อริยสัจ ข้อที่ 1 ไม่ต้องใช้สมองคำนวณ พอมันเกิดขึ้นสัมผัสได้โดยตรง เขาเรียก รู้แจ้ง กิเลสจะเริ่มลดลงไประดับหนึ่ง แต่ประพฤติไป ปฏิบัติไป เจริญสติไปเรื่อยๆ ฝึกไปๆ จนวันหนึ่งจิตสว่างกระจ่างใสขึ้นมา มีความสดชื่นรื่นเย็นในชีวิต กิเลสความโลภ ความโกรธ ความหลง ลดลงไป ทีละส่วนๆ รู้สึกว่าชีวิต กายเบา จิตเบา มีความสุข อยู่ตรงไหนก็มีความสดชื่นรื่นเย็น ปัญหาอะไรๆ ก็ไม่รู้สึกว่าเป็นเรื่องใหญ่อีกต่อไป รู้สึกว่าบริหารได้ จัดการได้ เกิดอะไรขึ้นก็มันเป็นอย่างนั้นเอง เข้าใจไปหมด แต่ไม่ใช่เข้าใจมาจากสมอง แต่เกิดจากจิตมันตื่นรู้ขึ้นมา อย่างนี้เขาเรียกว่า รู้จบ

รู้จบก็คือ รู้หมดสิ้นกระบวนความของกิเลส อยู่เหนือกิเลสได้ กลายเป็นอริยบุคคล อริยบุคคลมี 4 ขั้น

ขั้นแรก เป็นพระโสดาบัน เป็นผู้แรกหยั่ง ลงสู่กระแสพระนิพพาน เหมือนคนไปทะเล แล้วหยั่งเท้าลงไปข้างหนึ่ง นี่นิพพาน เป็น พระโสดาบัน

ขั้นที่ 2 เรียก พระสกทาคามี หยั่งเท้าลงไปทั้งสองข้าง น้ำทะเลสูงขึ้นมาถึงหัวเข่าแล้ว อู้ย สดชื่นรื่นเย็นเหลือเกิน

ขั้นที่ 3 เดินลงไปอีก น้ำทะเลขึ้นมาถึงคอ โอ๊ยสดชื่นเหลือเกินไม่อยากไปไหนแล้วลอยคออยู่อย่างนั้น เรียกว่า อนาคามี

ขั้นที่ 4 ดำผุดลงไปแหวกว่ายอยู่ในทะเลเหมือนปลาตัวหนึ่ง มีความสุขเหลือเกินไม่อึดอัดขัดข้อง ใช้ชีวิตอยู่ในน้ำเป็นประหนึ่งปลาตัวหนึ่งไม่สำลักน้ำ ปลาที่อยู่ในน้ำโดยไม่สำลักน้ำอย่างมีความสุขก็เป็นดั่งคนที่อยู่ในโลกโดยไม่สำลักกิเลส นั่นคือ พระอรหันต์ ดำผุดดำว่ายอย่างมีความสุข อย่างนี้เรียกว่า รู้จบ

ฉะนั้น การรู้อริยสัจ ถ้าจะให้หมดสิ้นกิเลสจริงๆ ต้องถึงขั้นรู้แจ้ง จะเริ่มรู้เห็นอรรถเห็นธรรมน้อยๆ แล้ว และก็รู้จบก็จะต้องสั่งสมการปฏิบัติอย่างต่อเนื่องไปตามลำดับ

ทุกท่านได้รู้จักธรรมะแล้ว ท่านได้รู้จำธรรมะแล้ว และหลายคนเริ่มรู้แจ้ง คือรู้สึกมีบางสิ่งบางอย่างเกิดขึ้นในจิตใจตัวเอง รู้สึก ประพิมพ์ประพราย เหมือนว่าตัวเองจะเกิดสภาวธรรมบางประการ เช่น จู่ๆ มันเกิด เหน็บชาเกิดขึ้นตอนนั่งสมาธิ และมันก็หายเอง มันเกิดเองมันหายเองนะ มันเป็นอนิจจัง มัน ไม่เที่ยง เห็นไหม นี่คือ อนิจจัง

นั่งอยู่ ปวดเหลือเกิน พระอาจารย์ก็ให้นั่งหลังแข็งเหมือนหลังพระประธาน ใครจะไปนั่งได้ แบกน้ำหนักตั้ง 80 โล นั่งนิดหน่อยก็ปวดหลัง ปวดเอว ทุกขัง สั่งไม่ให้มันปวดได้ไหม ทำไมเราสั่งไม่ได้ เพราะมันเป็นอนัตตา มันไม่ใช่ตัวเราของเรา แล้วมันเป็นใคร สั่งไม่ให้มันปวดแต่มันก็ปวด สั่งไม่ให้มันฟุ้งแต่มันก็ฟุ้ง สั่งไม่ให้มันง่วงแต่มันก็ง่วง บอกแล้วว่าอยู่ต่อหน้าคนอื่นอย่าง่วง หยิกแข้งหยิกขาก็ยังง่วงอยู่ สะบัดไม่ให้มันง่วง ไปเข้าห้องน้ำมันก็ยังง่วง ทำไมคุมมันไม่ได้ เพราะมันไม่ใช่ตัวเราของเรา มันเป็น ธาตุ 4 ขันธ์ 5 มันเป็นไปตามเหตุตามปัจจัย มันไม่ได้เป็นไปตามใจเราต้องการ มันเป็นสังขาร เกิดจากการปรุงแต่ง

อนิจจัง ทุกขัง อนัตตา อยู่ไม่ไกลตัวเรา อยู่ตรงนี้นี่เอง