ธาตุ 6 นัยที่ 3

ท่านผู้อ่านที่เคารพ ครั้งก่อนได้นำเรื่องของธาตุ 6 ในคัมภีร์พระวิภังค์ ใน “สุตตันตภาชนีย์” ซึ่งแสดงไว้ 3 นัย คือ ธาตุ 6 นัยที่ 1 ได้แก่ ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตุ อากาศธาตุ และ วิญญาณธาตุ ธาตุ 6 นัยที่ 2 ได้แก่ สุขธาตุ ทุกขธาตุ โสมนัสสธาตุ โทมนัสสธาตุ อุเปกขาธาตุ และ อวิชชาธาตุ ธาตุ 6 นัยที่ 3 ได้แก่ กามธาตุ พยาปาทธาตุ วิหิงสาธาตุ เนกขัมมธาตุ อัพยาปาทธาตุ และ อวิหิงสาธาตุ สัปดาห์ก่อนๆ ได้นำเสนอเรื่องของนัยที่ 1 ไปบางส่วน รวมทั้งนัยที่ 2 ไปแล้ว จึงขอนำเอาเรื่องของนัยที่ 3 มากล่าวถึงในวันนี้ คือ

“กามธาตุ” คือ ความตรึกอย่างแรง ความดำริ อันประกอบด้วยกาม ความที่จิตแนบอยู่ในอารมณ์ ความที่จิตแนบสนิทอยู่ในอารมณ์ ความยกจิตขึ้นสู่อารมณ์ มิจฉาสังกัปปะ นี้เรียกว่า กามธาตุ ชั้นต่ำมีอเวจีนรกเป็นที่สุด ชั้นสูงมีเทวดาชั้นปรนิมมิตวสวัตตีเป็นที่สุด ขันธ์ ธาตุ อายตนะ รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ ที่ท่องเที่ยวอยู่ในระหว่างนี้ นับเนื่องอยู่ในระหว่างนี้ นี้เรียกว่า กามธาตุ

“พยาปาทธาตุ” คือ ความตรึกอย่างแรง อันประกอบด้วยพยาบาท ฯลฯ มิจฉาสังกัปปะ นี้เรียกว่า พยาปาทธาตุ อีกนัยหนึ่ง ความที่จิตอาฆาต ในอาฆาตวัตถุ 10 ความอาฆาตมีกำลัง ความกระทบ ความแค้น ความโกรธ ความกำเริบ ความกำเริบหนัก ความคิดประทุษร้าย ความคิดประทุษร้ายยิ่ง ความคิดประทุษร้ายหนัก ความที่จิตพยาบาท ความมีใจประทุษร้ายยิ่ง ความโกรธ กิริยาที่โกรธ สภาพที่โกรธ ความคิดประทุษร้าย กิริยาที่คิดประทุษร้าย สภาพที่คิดประทุษร้าย ความพยาบาท กิริยาที่พยาบาท สภาพที่พยาบาท ความพิโรธ ความแค้น ความดุร้าย อาการที่พูดไม่ยั้ง ความที่จิตไม่แช่มชื่น นี้เรียกว่า พยาปาทธาตุ

“วิหิงสาธาตุ” คือ ความตรึก ความตรึกอย่างแรง อันประกอบด้วยวิหิงสา (ความเบียดเบียน) ฯลฯ มิจฉาสังกัปปะ นี้เรียกว่า วิหิงสาธาตุ บุคคลบางคนในโลกนี้ ย่อมเบียดเบียนสัตว์ทั้งหลายด้วยวัตถุอย่างใดอย่างหนึ่ง คือ ฝ่ามือ ก้อนดิน ท่อนไม้ ศัสตรา หรือ เชือก ความข่มเหง ความข่มเหงอย่างแรง ความเบียดเบียน ความเบียดเบียนอย่างแรง ความขึ้งเคียด ความเคียดแค้น ความเข้าไปเบียดเบียนผู้อื่น นี้เรียกว่า วิหิงสาธาตุ

“เนกขัมมธาตุ” คือ ความตรึกอย่างแรง อันประกอบด้วยเนกขัมมะ (ความออกจากกาม) ฯลฯ สัมมาสังกัปปะ นี้เรียกว่า เนกขัมมธาตุ กุศลธรรมแม้ทั้งหมด ก็เรียกว่า เนกขัมมธาตุ

“อัพยาปาทธาตุ” คือ ความตรึก ความตรึกอย่างแรง อันประกอบด้วยความไม่พยาบาท ฯลฯ สัมมาสังกัปปะ นี้เรียกว่า อัพยาปาทธาตุ ความมีไมตรี กิริยาที่มีไมตรี สภาพที่มีไมตรี ในสัตว์ทั้งหลาย เมตตาเจโตวิมุตติ นี้เรียกว่า อัพยาปาทธาตุ

“อวิหิงสาธาตุ” คือ ความตรึก ความตรึกอย่างแรง อันประกอบด้วยอวิหิงสา (ความไม่เบียดเบียน) ความดำริ ความที่จิตแนบอยู่ในอารมณ์ ความที่จิตแนบสนิทอยู่ในอารมณ์ ความยกจิตขึ้นสู่อารมณ์ สัมมาสังกัปปะ นี้เรียกว่า อวิหิงสาธาตุ ความกรุณา กิริยาที่กรุณา สภาพที่กรุณา ในสัตว์ทั้งหลาย กรุณาเจโตวิมุตติ นี้เรียกว่า อวิหิงสาธาตุ

อรรถกถาอธิบายไว้ ขอสรุปโดยย่อดังนี้

กาม ได้แก่ กาม 2 คือ วัตถุกาม และ กิเลสกาม ในกามทั้ง 2 นั้น ธาตุที่ประกอบด้วยกาม หมายถึง กิเลสกาม เป็นชื่อของกามวิตก (ความตรึกในกาม) ชื่อว่า กามธาตุ และ ธาตุ คือ กาม นั่นเอง หมายถึง วัตถุกาม ก็ชื่อว่า กามธาตุ คำนี้เป็นชื่อของกามาวจรธรรม

พยาปาทธาตุ เป็นชื่อของพยาบาทวิตก คือ ความตรึกในพยาบาท ธาตุ คือ พยาบาท นั่นเอง ชื่อว่า พยาปาทธาตุ

วิหิงสาธาตุ เป็นชื่อของ วิหิงสาวิตก คือ ความตรึกในการเบียดเบียน วิหิงสาธาตุ เป็นชื่อของการเบียดเบียนสัตว์อื่น วิหิงสา หมายถึง เจตนาเป็นเหตุเบียดเบียนสัตว์ มีลักษณะตรงข้ามกับกรุณา เป็นบ่อเกิดแห่งทุกข์

เนกขัมมะ มีหลายความหมาย ความไม่โลภ คือ อโลภะ ก็เรียกว่า เนกขัมมะ เพราะออกจากความโลภ ปฐมฌาน ก็เรียกว่า เนกขัมมะ เพราะออกจากนิวรณ์ทั้งหลาย กุศลทั้งหมดเรียกว่า เนกขัมมะ เพราะออกจากอกุศลทั้งหมด ธาตุประกอบด้วยเนกขัมมะ เรียกว่า เนกขัมมธาตุ เป็นชื่อของ เนกขัมมะวิตก

อัพยาปาท หมายถึง เมตตา ไม่เบียดเบียน เป็นชื่อของ เมตตา เป็นอาการแห่งไมตรี ส่วน อวิหิงสา หมายถึง กรุณา

หากจะรวมแล้ว สามารถรวม พยาปาทธาตุ และ วิหิงสาธาตุ ไว้ใน กามธาตุ ได้ และสามารถรวม อัพยาปาทธาตุ และ อวิหิงสาธาตุ ไว้ใน เนกขัมมธาตุ ได้