เจิง ปะซา ปสาน กาด เซ

โดย...จำลอง บุญสอง

เจิง ปะซา ปสาน กาด เซ มีความหมายอย่างเดียวกันคือตลาด เจิง เป็นภาษาเวียด กัมพูชาเรียกตลาดว่า ปะซา ไทยโบราณเรียก ปสาน ไทยภาคเหนือเรียก กาด พม่าเรียก เซ

ภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้โบร่ำโบราณใช้ลำน้ำคูคลองเป็นเส้นทางคมนาคม ดังนั้นตลาดจึงมักจะอยู่ตาม “ศาสนสถาน” ที่อยู่ริมน้ำ ตามแยกลำน้ำ ถ้าเป็นบกก็เป็นเส้นทางคมนาคมในเมือง ตลาดเกิดจากความต้องการในการแลกเปลี่ยน ในไทยสมัยโบราณเรียกตลาดนัด คือ นัดกันมาขายตามข้างขึ้นข้างแรม จะกี่ค่ำก็แล้วแต่จะสะดวกของแต่ละชุมชน มีทั้งใช้เงินและใช้การแลกเปลี่ยนสินค้า เช่น ข้าว 1 กะลามะพร้าว (เครื่องตวงข้าวสมัยโน้น) อาจแลกมะพร้าวได้ 23 ลูก หรือปลาทะเลแห้ง 3 ตัว หรือเกลือทะเล 1 ใบบัว เป็นต้น

ตลาดสมัยก่อนแม้จะอยู่ตามวัดวาหรือที่ที่จัดเอาไว้ แต่ก็ไม่ได้มีการผูกขาดความเป็นเจ้าของ แต่หลังจากทุนนิยมเฟื่องฟูก็มีนายทุนสร้างตลาดขึ้นมาเก็บเงินคนที่เข้ามาร่วมค้าขาย บางทีแย่งลูกค้ากันถึงขนาดฆ่ากันตายก็มี ตลาดระยะหลังๆ พัฒนาเป็นห้างสรรพสินค้า เจ้าของเป็นคนในท้องถิ่น ในชาติ และ “ข้ามชาติ” อย่างในปัจจุบัน

ตลาดเช้าตามเมืองต่างๆ ในชนบทของแต่ละเมืองแต่ละประเทศเป็นสถานที่ที่ใครๆ ก็สามารถไปเรียนรู้ “วิถีการผลิต” “วิถีชีวิต” ของคนในเมืองที่เราไปเที่ยวได้เช่นเดียวกับ “ห้างสรรพสินค้า” ตลาดเช้าต่างกับห้างสรรพสินค้าตรงที่ว่า การซื้อขายสามารถต่อรองราคาได้ เพราะผู้ขายผลิตเองหรือรับเอามาขายเพียงเพื่อให้อยู่กันได้เท่านั้น ต่างจากห้างสรรพสินค้าที่หวังผลกำไรเป็นกอบเป็นกำ มีการกำหนดราคาสินค้าเอาไว้แน่นอน

AEC ที่กำลัง Process ขึ้นในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ย่อมจะนำมาซึ่ง “วิถีการผลิตแบบอุตสาหกรรม” ที่มากขึ้นเป็นเงาตามตัว วิถีการผลิตแบบอุตสาหกรรมหรือวิถีการผลิต “แบ่งงานกันทำ” จะส่งผลให้ “ตลาดเช้า” แบบเดิมๆ แปรสภาพไปเป็นตลาดแบบห้างสรรพสินค้าเรื่อยๆ ในอนาคตอันใกล้

และก่อนที่ “การเปลี่ยนแปลง” จะเกิดขึ้น “เต็มรูป” ผมใคร่ขออนุญาตนำภาพตลาดเช้าของเมืองต่างๆ ในภูมิภาคอินโดจีน มานำเสนอต่อท่านผู้อ่านในเซ็กชันท่องเที่ยวโพสต์ทูเดย์ได้เห็น “ภาพ” ในวันนี้ ก่อนที่มันจะเปลี่ยนคุณภาพตามวิถีการผลิต ตามสังคมที่กำลังเปลี่ยนแปลงไป เพื่อทำหน้าที่ “บันทึกความทรงจำ” บันทึกประวัติศาสตร์ “อย่างไม่เป็นทางการ” ของ “คนงาน” “โรงงานการสื่อสาร” โรงงานที่ค่อยๆ เปลี่ยนวิถีการผลิตไปตามการคลี่คลายขยายตัวของเทคโนโลยีและสังคม

ตลาดเช้าที่มะละแหม่ง

มะละแหม่งอยู่ในรัฐมอญโซนภาคใต้ของพม่า โครงสร้างของเมืองประกอบด้วยแม่น้ำใหญ่สองสายมาบรรจบกัน และไหลลงสู่ทะเล ดังนั้นเมืองนี้จึงเป็นเมืองท่า สมัยอังกฤษเข้ามาปกครองใช้มะละแหม่งเป็นฐาน ดังนั้นจึงมีตึกรามสไตล์โคโลเนียลจึงมีมาก และเนื่องจากที่ตั้งของเมืองเป็นเมืองท่าที่ใกล้กับแม่สอดและทางเจดีย์สามองค์ของไทยที่กำลังเปิด ต่อไปมะละแหม่งก็จะเป็นเมืองสำคัญในอนาคต ตอนนี้นักการเมืองแถวเพชรบุรีไทยและนักธุรกิจไทยกำลังไปลงทุนที่นั่น

ตลาดอองซานหรือตลาดสกอต ย่างกุ้ง และตลาดเย็นที่อยู่ใกล้กัน

เป็นทั้งตลาดขายของที่ระลึก อาหารและรัตนชาติทั้งหลายแบบเดียวกับเมืองจันทบุรีหรือตราด คนไทยชอบไปซื้อของที่นี่มาก โดยเฉพาะ “ชาชม” และของที่ระลึกอื่นๆ ทานาคาก็มีขาย ที่นี่เป็นแหล่งผลิตเสื้อผ้าพื้นเมืองบนชั้นบนของอาคาร

ตลาดเช้าที่ทวาย รัฐมอญ พม่าตอนใต้

โครงสร้างของทวายประกอบไปด้วยภาคเกษตร ภาคน้ำจืด น้ำกร่อยและน้ำเค็ม ดังนั้นจึงมีสินค้าจากทุกส่วนที่กล่าวมาขาย เนื่องจากอยู่ในโซนเดียวกับประจวบคีรีขันธ์ สินค้าจึงมีคล้ายๆ กัน ต่างที่ทวายมีปริมาณที่มากกว่า โครงสร้างทางการผลิตที่จะเกิดขึ้นในอนาคตอันเกิดจากที่นี่กำลังจะกลายเป็นเมืองอุตสาหกรรมและท่าเรือ ต่อไปในอนาคตตลาดเช้าทวายจะเปลี่ยนสภาพไปกลายเป็นตลาดแบบห้างสรรพสินค้า นี่คือสภาพปัจจุบัน

ตลาดเช้าหลวงน้ำทา ลาว

หลวงน้ำทาเป็นเมืองเกษตรที่น่ารักมาก สินค้าที่ขายในตลาดจึงเป็นสินค้าเกษตรเสียส่วนใหญ่ ผักในเมืองลาวทั้งสะอาดและปลอดสารพิษ (หวังว่าลาวคงจะดำรงสภาพอาหารปลอดสารพิษตลอดไป) ผมไปเมืองลาวกินผักได้ดีเหมือนไปญี่ปุ่น อร่อย ดีเยี่ยม ขอชมเชย ส่วนเรื่องของป่าผมไม่ติดใจ เพราะในลาวป่าไม้ยังมีมาก

ตลาดเช้าที่หลวงพระบาง

หลวงพระบาง นอกจากจะเป็นเมืองที่มีผู้คนน่ารัก มีวัฒนธรรมที่เป็นเอกลักษณ์ มีทุกสิ่งอย่างอยู่ในพื้นที่เดียวกันแล้ว ยังมีสินค้าการเกษตรและสินค้าการท่องเที่ยวมาก ไปดูตลาดที่ไหนๆ ก็สะอาดสู้ตลาดเช้าลาวไม่ได้ เพราะเป็นตลาดที่ไม่มีหลังคาจึงรักษาความสะอาดได้ง่าย

ตลาดเมืองไชยบุรี

เมืองไชยบุรีเป็นเมืองป่าไม้ วิถีการผลิตเป็นเกษตรกรรม มีลำน้ำโขงไหลผ่าน ในตลาดจึงมีของป่ามาขาย มีไกหรือไค ซึ่งเป็นสาหร่ายน้ำจืดสดมาขายเช่นเดียวกับเมืองน่านของไทยที่อยู่ติดกัน ตลาดเมืองนี้ยังดิบๆ น่ารัก ผู้คนอัธยาศัยดี

ตลาดที่เดลตาแม่น้ำโขง

พื้นที่ประกอบไปด้วยทะเล น้ำจืด น้ำเค็ม น้ำกร่อย ที่มีพื้นที่ทำการเกษตรมากตามนิ้วมือของแม่น้ำโขงที่แตกแยกออกเป็นหลายสาขา สามเหลี่ยมปากแม่น้ำโขงจึงเป็นแหล่งผลิตเงาะ ทุเรียน กล้วย ข้าว อาหารทะเล และอื่นๆ มาก สามเหลี่ยมปากแม่น้ำโขงมีสภาพคล้ายๆ สามเหลี่ยมปากแม่น้ำอิรวดี สามเหลี่ยมปากแม่น้ำสาละวิน ที่นี่ผลิตข้าวได้มากติดอันดับโลก

ตลาดบินห์เถ่ เวียดนามใต้

เป็นตลาดขายส่งและตลาดขายของที่ระลึก ดังนั้นจึงมีสินค้าทั้งจากทางทะเลและสินค้าประเภทของที่ระลึกมากมาย ปลิงทะเลก็ดี รังนกก็มีมาก อาหารก็อร่อย คนไทยชอบไปช็อปปิ้งที่นี่เพราะได้ทั้งของที่ระลึกและของกินราคาถูก

ตลาดเย็นที่ ‘ลักย้า’ สามเหลี่ยมปากแม่น้ำโขง เวียดนามตอนใต้

ความจริงเขามีตลาดเช้า แต่ผมไปตอนเย็นก็เลยต้องเอาความเป็นตลาดเย็นมาเขียน ลักย้าเป็นเมืองชายทะเลเหมือนตราด เหมือนมะละแหม่ง และเมืองชายทะเลอื่นๆ ในภูมิภาคนี้ แปลกที่ผมไปเห็นว่าที่นี่ขายงูเป็นอาหารมากเมื่อเทียบกับเมืองชายทะเลอื่นๆ (ยกเว้นเสียมราฐที่กินงูน้ำ) ใครอยากกินงูนอกจากกินแถวสิงห์บุรี อ่างทอง ของไทยแล้ว ก็ไปกินงูน้ำที่เสียมราฐได้ ส่วนลักย้าไปกินงูสิง งูเห่า และงูเหลือม ครับ

ตลาดเช้าที่เสียมราฐ กัมพูชา

เสียมราฐเป็นเมืองเกษตรและการท่องเที่ยว ตนเลสาบหรือทะเลสาบเขมรเป็นแหล่งผลิตสินค้าสัตว์น้ำมากที่สุด ปลาแม่น้ำมีมาก แม้จะเป็นตลาดเพื่อการท่องเที่ยว แต่การเกษตรของที่นี่ก็ทำให้สินค้าการเกษตรไม่ด้อยไปกว่าแถมน่าซื้อด้วย คนลาวบางคนยังมาซื้อปลาเขมรไปกิน ปลาร้าลาวไทยใส่ข้าวคั่ว แต่ปลาร้าเขมรและปลาร้าพม่าไม่ใส่ข้าวคั่ว

ตลาดเช้าที่แม่สาย

แม่สายเป็นเมืองชายแดนไทยที่ติดกับท่าขี้เหล็กฝั่งพม่าที่มีการผลิตเกษตรกรรมแบบดั้งเดิมในหลายภาคส่วน ในขณะเดียวกันก็ได้รับอิทธิพลทางการค้าจากจีนมาก ทั้งที่มาจากฝั่งพม่าและลาว ดังนั้นสินค้าตลาดแม่สายจึงเต็มไปด้วยของป่าจากแม่ค้าพม่า (ทั้งชาวเขาและชาวเรา) มาขายเช่นเดียวกับสินค้าจีน เมืองแม่สายนอกจากความหลากหลายของสินค้าแล้วยังมีความหลากหลายทางชาติพันธุ์อีกต่างหาก ไปแม่สายแล้วเหมือนไปเยือนชนชาติหลากหลายชนชาติ