เท้าตรงกับใจ

โดย...ตุลย์ เล็กอุทัย

“การได้มาซึ่งชัยชนะในการรบร้อยครั้ง ไม่ใช่สิ่งที่เลอเลิศ แต่การเอาชนะข้าศึกได้ด้วยการไม่ทำสงครามด้วยนั้น ประเสริฐสุด” “รู้เขา รู้เรา รบร้อยครั้ง ชนะร้อยครั้ง” “ไม่รู้ฝ่ายเขา รู้แต่ฝ่ายเรา อาจรบแพ้บ้างชนะบ้าง” “ไม่รู้ฝ่ายเขา ไม่รู้ฝ่ายเรา รบที่ไหนแพ้ที่นั่น หรือหายนะทุกสมรภูมิ” ประโยคอมตะเหล่านี้คงเป็นจริงอยู่เสมอ แม้ว่าปัจจุบันจะเปลี่ยนจากดาบเป็นคอมพิวเตอร์ และเสื้อเกราะเป็นเสื้อสูท แล้วก็ตาม

เราถูกสั่งสอนมาตั้งแต่เด็กให้รู้จักควบคุมและระงับความรู้สึกในแง่ลบกับการแสดงออกในที่สาธารณะ หากถามว่าอวัยวะส่วนไหนของร่างกายที่เชื่อถือได้น้อยที่สุด หลายคนคิดไม่ถึง คือ ใบหน้าของเรานั่นเอง การแสดงออกทางสีหน้า อารมณ์ ที่ประกอบไปด้วยคิ้ว ตา จมูก ปาก เป็นการแท็กทีมโกหกที่แนบเนียนและถูกฝึกฝนกันอยู่เป็นนิจ ด้วยข้อจำกัดของหน้าที่การงาน ความสัมพันธ์ในสังคม ล้วนทำให้เราต้องทำหลายสิ่งหลายอย่างที่ใจไม่พึงปรารถนา แต่ไม่สามารถแสดงออกได้

ลองหลับตาคิดถึงภาพยนตร์สืบสวน เมื่อผู้ต้องสงสัยนั่งอยู่ในห้องสี่เหลี่ยม ด้านข้างมีกระจกเคลือบปรอท แสงสว่างเพียงเล็กน้อยจากโคมไฟ กลางห้องมีเพียงโต๊ะกับเก้าอี้ 2 ตัว สิ่งเหล่านี้ไม่ได้ถูกจัดไว้โดยบังเอิญ แล้วอวัยวะส่วนไหนของร่างกายที่เชื่อถือได้มากที่สุด เท้าและขานั่นเอง การสอบสวนโดยให้ผู้ต้องสงสัยนั่งอยู่กับโต๊ะโล่งๆ จะสามารถบันทึกพฤติกรรมการแสดงออกของเท้าได้เป็นอย่างดี เพราะมักไม่เป็นอวัยวะที่สังเกต และไม่เคยถูกฝึกให้โกหก

เมื่อหลายล้านปีมาแล้ว ก่อนที่มนุษย์จะพูดได้ เท้าและขาของเราทำหน้าที่ตอบสนองต่อภัยอันตรายที่อยู่รอบตัวเรา เช่น พื้นทรายที่ร้อนระอุ งูที่เลื้อยไปมา และสิงโตที่หิวโซ อย่างฉับพลันทันทีโดยที่เราไม่ต้องเสียเวลาไตร่ตรองเลยแม้แต่น้อย สมองส่วนลิมบิกของเราจะทำให้แน่ใจว่าเท้าและขาของเรามีปฏิกิริยาตอบสนองในยามจำเป็น แม้ทุกวันนี้เราจะชอบสวมเครื่องแต่งกายปกปิดขาของเรา และสวมรองเท้าปกปิดเท้า แต่อวัยวะส่วนล่างนี้ยังคงมีปฏิกิริยาตอบสนองเหมือนเช่นอดีต (หน้า 74, 75 หนังสือ What Everybody is Saying ผู้เขียน Joe Navarro, ผู้แปล อมรรัตน์ ศรีสุรินทร์)

พื้นที่ส่วนตัวของมนุษย์คงเป็นมรดกทางสัญชาตญาณที่ตกทอดมาแต่ดึกดำบรรพ์ ในชนบทที่มีประชากรหนาแน่นน้อย พื้นที่ส่วนตัวพึงมีขอบเขตกว้างขวาง หากถูกคนแปลกหน้ารุกล้ำย่อมไม่มีใครชอบ และถอยออกห่างเพื่อรักษาระยะนั้นไว้ บนรถไฟใต้ดินหลังเลิกงานของมหานครใหญ่ พื้นที่ถูกลดขนาดเพียงพอดีตัว โดยไม่มีใครโต้แย้ง

พฤติกรรมฝืนแรงดึงดูด เช่น กระโดดโลดเต้น ชูมือชูแขนเป็นรูปตัววี ยืดตัวขึ้น อย่างนักกีฬาที่ได้รับชัยชนะ หรือนักร้องชื่อดังบนเวทีคอนเสิร์ต คือการแสดงออกในแง่บวก ไม่ว่าตื่นเต้น ดีใจ ผิดกับการปล่อยให้ร่างกายคุดคู้ คือ ความรู้สึกแง่ลบ เช่น เศร้า เสียใจ หรือท้อแท้ เช่น คนนั่งหลังงอกอดเข่า คงไม่มีใครถูกลอตเตอรี่รางวัลที่ 1 แล้วมานั่งกอดเข่าเป็นแน่

การเจรจาในวาระต่างๆ จึงหนีไม่พ้นเรื่องภาษากาย ท่ามกลางสงครามทุนนิยม การเข้าใจสัญญาณที่ส่งออกมาเพียงเล็กน้อยของคู่เจรจา ก็สามารถปรับเปลี่ยนท่าที และข้อต่อรอง จนนำไปสู่ความสำเร็จได้ในที่สุด ในหลายแวดวงการเจรจาสำคัญ ผู้ชำนาญการอ่านภาษากายจึงเป็นเหมือนกุนซือข้างกาย ที่คอยกระตุกเสื้อบอกว่า ข้อต่อรองนั้นไม่สำเร็จแน่ เราควรถอยก่อน หรืออาจถึงเวลาเผด็จศึกคู่เจรจาที่อ่อนล้าเต็มที หากเราเสนอเงื่อนไขนี้ไป สำเร็จแน่นอน

ใครอ่านสามก๊ก จบสามรอบ คบไม่ได้ ดังคำเขาว่า จะจริงหรือไม่ ไม่อาจทราบได้ คนที่ปากไม่ตรงกับใจ ก็คงมีหลายสาเหตุ แต่ถ้าใครที่เท้ายังไม่ตรงกับใจละก็ ถ้าจะคบไม่ไหวจริงๆ