เฟินบนเขตภูเขาไฟเมืองบันดุง เกาะชวาตะวันตก

โดย...ม.ล.จารุพันธ์ ทองแถม

ในการเดินทางไปสำรวจพันธุ์ไม้บริเวณเขตภูเขาไฟในเขตชวาตะวันตก เราพักค้างคืนที่โรงแรมในเมืองปุนแคค (Puncak) ใกล้เมืองโบกอร์ โรงแรมนี้ชื่อ Puncak Pass Resort นับเป็น Mountain Resort Hotel ซึ่งตั้งขึ้นใน ค.ศ. 1928 (พ.ศ. 2471) นับว่าเก่าแก่มากทีเดียว ที่อยู่บนภูเขากึ่งทางระหว่างจาการ์ตา (90 กม.) และเมืองบันดุง ซึ่งเป็นเมืองที่เราจะไปศึกษาพืชพันธุ์ไม้บนภูเขาไฟ โรงแรมนี้อยู่สูงจากระดับน้ำทะเลประมาณ 1,500 เมตร บริเวณโดยรอบเป็นสวนชาขนาดใหญ่ โรงแรมนี้รายรอบด้วยป่าสนชนิดต่างๆ สลับกับต้นกูดต้น (Tree Fern : Cyathea Contaminans) ซึ่งกำลังออกใบสร้างสปอร์เต็มไปหมด จนไม่น่ากลัวว่าเฟินชนิดนี้จะสูญพันธุ์จากการตัดโค่นหรือทำลายสภาพแวดล้อม ที่นี่เป็นแหล่งที่ดีพอใช้ หากจะเดินทางต่อไปในอุทยานแห่งชาติชิโบดาส และสวนพฤกษศาสตร์โบกอร์ ซึ่งเราเคยมาฝึกงานอยู่ที่นั่นเมื่อ 35 ปีมาแล้ว 23 ส.ค. 1977 นอกจากนี้ยังมีภูเขาไฟที่สำคัญ เช่น ภูเขากีดี (Gede) และภูเขาแพนแกรนโก (Pangrango) เป็นต้น กลางคืนที่นี่หนาวเหน็บพอควร แต่ไม่เท่าที่ดอยอ่างขาง เราไปกินมื้อค่ำกันที่ร้านอาหารไม่ไกลนัก มีผู้คนมารับประทานอาหารกันหนาแน่นพอสมควร อาหารพื้นบ้านของอินโดนีเซียที่เราคิดว่าพอกินได้ก็คือ แกงกะหรี่หางวัว แพะตุ๋น และปลาแรดทอดกินกับน้ำพริกพื้นเมืองของที่นี่ กลับไปนอนที่บ้านพักเช่าเหมาทั้งหลัง ตก 8,000 กว่าบาท นอนได้ 9 คน ก็นับว่าไม่แพงเกินไปนัก เขาจัดที่นอนมาเสริมให้พร้อมผ้าห่ม เพราะกลางคืนในพื้นที่สูงเกือบ 2,000 เมตร มีอากาศหนาวมากพอใช้

บนภูเขาสูงของเมืองบันดุง สิ่งที่ทำให้สภาพทางนิเวศของป่าเขาดูเขียวสดชื่นมีชีวิตชีวาก็คือเฟินชนิดต่างๆ ที่ขึ้นอยู่สองฟากทางอย่างหนาแน่น ปัจจัยทางสภาพแวดล้อมสำคัญ ได้แก่ ความชื้นในบรรยากาศที่สูงกว่าพื้นที่ต่ำ ทั้งนี้เนื่องจากเมฆและหมอกที่เกิดขึ้นปกคลุมยอดเขาได้เคลื่อนตัวลงมานั่นเอง โดยเฉพาะอย่างยิ่งในยามค่ำคืน เมฆหมอกจะทำให้อุณหภูมิลดลงด้วย ความชื้นบนภูเขาที่มีอยู่ในเปอร์เซ็นต์สูง เป็นเพราะมีลำธารเป็นของคู่กัน ยิ่งมีลำธารมากเท่าใด เฟินก็ยิ่งขึ้นอยู่หนาแน่นบริเวณลำธารมากเท่านั้น

กูดต้นพบได้มากบนภูเขาสูงในอินโดนีเซีย ฟิลิปปินส์ มาเลเซีย และมีจำนวนมากกว่าภูเขาในประเทศไทย เหตุใดจึงเป็นเช่นนั้น? คำตอบก็คือ ภูเขาในเมืองไทยส่วนใหญ่เป็นภูเขาลูกกระเปี๊ยก ความสูงน้อย และถึงจะติดกันเป็นเทือก แต่เป็นเทือกเขาเตี้ยๆ ไม่สูงใหญ่สลับซับซ้อนดังเช่นภูเขาในประเทศต่างๆ ดังกล่าวมาแล้ว ดังนั้นสภาพแวดล้อมจึงไม่เหมาะแก่การเจริญเติบโตและกระจายพันธุ์ของกูดต้น แต่มีข้อยกเว้นอยู่บ้าง เช่น เทือกเขาสันกาลาคีรีทางชายแดนภาคใต้ของไทย กูดต้นซึ่งเคยพบบนอุทยานแห่งชาติดอยสุเทพ–ปุย มีอยู่หลายชนิด แต่ปัจจุบันบางตาจนกล่าวได้ว่าเกือบไม่เหลืออยู่แล้วในธรรมชาติ แต่ที่อุทยานแห่งชาติภูหินร่องกล้า จ.พิษณุโลก นั้นยังคงเหลืออยู่ให้ชื่นใจได้บ้าง กูดต้นอีกชนิดที่หายาก คือ กูดต้นเมืองจีน (Cyathea Chinensis) เคยพบได้ในซอกเขาใกล้แนวลำธารบนยอดดอยอ่างขาง และพบตามยอดเขาหินปูนบนดอยเชียงดาว ระดับ 1,200 เมตรขึ้นไป แต่ปัจจุบันหาได้ยากเช่นกัน

การกระจายพันธุ์ของเฟินโบราณ เช่น กูดต้นหัวอ้ายเป็ด และกูดต้นชนิดอื่นๆ พบว่ามันมีขึ้นอยู่ตามไหล่ถนนในพื้นที่ป่าเปิด ลงไปจนถึงริมห้วยในหุบเขาเบื้องล่าง กูดต้นเหล่านี้มีขนาดความสูงของลำต้นประมาณ 5–6 เมตรขึ้นไป จนถึง 8–10 เมตรก็มี ส่วนยอดของมันประกอบด้วยกาบใบที่ถูกห่อหุ้มด้วยเกล็ด (Scale) หนาและยังถูกปกคลุมด้วยขนสีขาวอมน้ำตาลอ่อนเป็นมันดูสวยงามมาก ยอดอ่อนที่ยังขดเป็นวงมีขนาดใหญ่น้ำหนักมาก คิดว่าลำพังส่วนยอดของกูดต้นหัวอ้ายเป็ดน่าจะมีน้ำหนักเกือบร้อยกิโลกรัมเป็นแน่ ยอดของกูดต้นหัวอ้ายเป็ดสามารถต่อสู้กับแสงแดดจัดจ้าได้ เราเคยเห็นเฟินหัวอ้ายเป็ดขึ้นอยู่หนาแน่นที่สุดบนเกาะนิกรอสตะวันตก (Nigros Occidentale) ในประเทศฟิลิปปินส์ และอีกหลายแห่ง รวมทั้งในเขตภูเขาสูงที่เมืองคากายันเดอโอโร (Cagayan de Oro) เกาะมินดาเนาของฟิลิปปินส์

ในป่าทึบระดับ 1,500 เมตร เราลงไปเดินสำรวจพันธุ์เฟินต่างๆ กัน โดยลงไปตามลำห้วย ที่นี่มีเฟินที่ขึ้นอยู่กับพื้นดินหลายชนิด แต่ที่จำได้แน่นอน คือ เฟินในสกุลเฟินโซ่ (Chain Fern : Woodwardia sp.) ซึ่งใบอ่อนมีสีสุกปลั่งดูมลังเมลืองอยู่ในความมืดและเย็นชื้น ใบอ่อนออกสีเขียวอมเหลืองเจือทองแดงดูประหลาด ใบแก่หนาแข็ง โคนก้านใบปกคลุมด้วยขน (Scale) สีน้ำตาลอมแดง โคนลำต้นหนา แต่ชูขึ้นได้ไม่สูงเด่นดั่งเช่นกูดต้น มันกระจายพันธุ์อยู่ในป่าที่ร่มครึ้มแสงแดดน้อย ผิดกับกูดต้นทั่วไป เราเลือกเก็บใบแก่ซึ่งสร้างสปอร์ออกมา 2–3 ใบ และเก็บไว้ด้วยซองกระดาษสีน้ำตาล เพื่อนำไปทดลองเพาะดูที่กรุงเทพฯ ความจริงเราเคยมีประสบการณ์กับการเพาะสปอร์เฟินสกุลนี้มาไม่น้อย เพราะเฟินโซ่พบได้ตามภูเขาสูงระดับ 2,000 เมตรขึ้นไป เช่นที่ป่าดงดิบเขาสูงที่ภูฏาน มีเฟิน Woodwardia เต็มไปหมด และที่สวยงามกว่านั้น คือ Woodwardia Gemiculata ใบอ่อนสีแดง ซึ่งพบบนยอดเขาซานโตโทมัส (Santo Thomas Mountain) ใกล้เมืองบาเกียว (Baguio) ประเทศฟิลิปปินส์ เราเคยนำเอาใบแก่ที่สร้างสปอร์นำมาเพาะออกเป็นต้นสปอร์โรไฟต์หลายสิบต้น แต่เหลือเชื่อที่เลี้ยงไม่รอดเลยสักต้น จนเป็นเหตุผลดีที่น่าจะกลับไปสำรวจบนภูเขาซานโตโทมัสอีกสักครั้งหากยังเดินไหว