การศึกษาเศรษฐศาสตร์ ในเชิงวิถีพุทธ (ตอน ๙)

ปุจฉา : จะทำอย่างไรจึงจะสังเคราะห์เศรษฐศาสตร์ในเชิงวิถีพุทธ

โดย..พระอาจารย์อารยะวังโส 

ว่าพระพุทธศาสนามีโครงสร้างหลักธรรมอย่างไร และจะชี้ให้เห็นโครงสร้างความสัมพันธ์ของพุทธศาสน์กับปรัชญาการดำเนินชีวิต เพื่อความพรั่งพร้อมแห่งสุขภาวะของมนุษย์ได้อย่างไร เพื่อให้เราสามารถนำเศรษฐศาสตร์ไปสู่เศรษฐธรรม สำหรับสรรค์สร้างสังคมให้ได้มีความสุขอย่างยั่งยืน

ขออาราธนาหลวงพ่อได้วิสัชนาให้สาธุชนทั้งหลายได้เรียนรู้ไปพร้อมๆ กันด้วยค่ะ

ดร.นิธินันท์ วิศเวศวร

รองอธิการบดีฝ่ายวิเทศสัมพันธ์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์

วิสัชนา : ส่วนค่า “ความเข้าใจ” มาจากการเรียนรู้ จากความรู้ (Learning) ที่พัฒนาเป็นปัญญา ฉะนั้น สภาพของจิตจึงมี ๒ ภาวะ หนึ่ง คือ อิ่มเพราะถูกใจ อีกหนึ่ง คือ อิ่มเพราะเข้าใจ สภาวะนี้จึงลักลั่นบนวัตถุ คือ “ความไม่เพียงพอ” แม้มนุษย์จะไม่เพิ่มขึ้นก็ตาม แต่ตราบที่ความต้องการของมนุษย์ไม่เคยมีพอ ค่าฉันทะดังกล่าวที่มาจากความทะยานอยากนั้น ก็จะมีหิวทางจิตอยู่ ความหิวทางจิตจึงเป็นภัยร้ายของมนุษย์

หลักเศรษฐธรรมจึงอุบัติขึ้นตรงนี้ แล้วในบริบทของพระพุทธศาสนามีคำสั่งสอน คือ อะไร (What Lord Buddha taught)

พระพุทธศาสนาสอนหลักอิทัปปัจจัย หลักปฏิจจสมุปบาท หลักความจริงของเหตุและปัจจัย หลักอริยสัจ ๔ นั่นคือ สอนเรื่องทุกข์ และความดับทุกข์ เหตุและปัจจัย และสอนเรื่องหลักแห่งพระไตรลักษณญาณ ภายใต้บริบทของธรรมนิยามที่แสดงตัวกฎในธรรมชาติ (อิทัปปัจจัย) คือ ปฏิจจสมุปบาทธรรมที่ประกาศความจริงในอริยสัจ ๔ ว่า ทุกข์มีเหตุอย่างนี้ สภาพธรรมนี้จึงทำให้เกิดความทุกข์ และทางแก้ทุกข์คือมรรคองค์ ๘ ซึ่งมีของดีอยู่อย่างหนึ่งที่เกี่ยวข้องที่นักปรัชญาเมธีตะวันตกบางท่านเคยนำมาใช้วิเคราะห์พุทธศาสนาแล้วว่า พระพุทธศาสนาเล็งเห็นและให้ความสำคัญในเรื่องเศรษฐศาสตร์เช่นเดียวกันอันปรากฏอยู่ในพระธรรมคำสั่งสอนและจัดอยู่ในรูปพระธรรมวินัยในหัวข้อที่ชื่อว่า โภชเนมัตตัญญุตา หรือสัมมาอาชีวะในองค์ธรรมของอริยมรรค

ดังนั้น เศรษฐธรรม คือ สัมมาอาชีวะในพระพุทธศาสนา ซึ่งหมายถึง ... ธรรมอันใดทำให้เศรษฐศาสตร์ที่เป็นศาสตร์ความรู้สำหรับดำเนินชีวิต ให้ไปสู่ฐานะแห่งความประเสริฐ ความสุข ความเจริญได้... นั่นคือ สัมมาอาชีวะ และสัมมาอาชีวะให้ความสำคัญอย่างไร เหตุใดจึงกลายเป็นหัวใจในพระพุทธศาสนานี้ ที่น่าศึกษาเป็นอย่างยิ่ง เพื่อเข้าให้ถึงความหมายที่แท้จริงของระเบียบแบบแผนการดำเนินชีวิตในพระพุทธศาสนาตามหลัก สัมมาอาชีวะ

อย่างไรก็ตาม พระพุทธศาสนาได้วางแนวการศึกษาไว้ ๓ ลำดับ คือ เบื้องต้น ท่ามกลางและที่สุด ดังปรากฏในพระพุทธพจน์ที่ว่า

(บาลี) สพฺพปาปสฺส อกรณํ กสลสฺสูปสมฺปทา

สจิตฺตปริโยทปนํ เอตํ พุทธานสาสนํ

แปลความว่า การไม่ทำบาปทั้งปวง การทำกุศลให้ถึงพร้อม และการทำจิตให้บริสุทธิ์ นี่คือคำสั่งสอนของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ซึ่งถูกจัดรวมลงในรูปไตรสิกขา คือ ศีล สมาธิ ปัญญา อันนำไปสู่การขับเคลื่อน “สามเหลี่ยมพลวัตแห่งธรรม” มุ่งไปสู่วิมุตติ ที่เป็นความสุขที่แท้จริง ความสิ้นทุกข์ สุขทางพระศาสนา คือ ความสิ้นทุกข์ ที่พัฒนาเกิดขึ้นจากอำนาจธรรมภายใน แต่สุขทางโลก คือ ความอิ่มกายที่อิงกาย อิงการขับเคลื่อนภายนอก ทั้งหมด

อำนาจธรรมภายในเกิดขึ้นจากปัญญารู้แจ้ง ที่เกิดขึ้นจาก “ปัญญาวิสุทธิ” ด้วยธรรมวิสุทธิ หรือวิสุทธิธรรมในพระพุทธจะเป็นเครื่องยืนยันว่า พระพุทธศาสนามองไปไกลกว่าการดำรงชีวิตแบบที่โลกตะวันตกมองอยู่ พระพุทธศาสนามองถึงรากเหง้าของปัญหา ด้วยความจริงที่ว่าความต้องการของมนุษย์ไม่เคยเพียงพอ หรือพอเพียง เพราะมนุษย์นี้ต้องการความพึงใจ ความพอใจ ความพอใจกับความพอเพียงนี้ไม่เคยสอดคล้องกัน คำว่า “พอใจ” นั้นไม่มีขีดจำกัด แต่ “พอเพียง” นี้ เป็นค่าความหมายในการพอเหมาะพอควรกับการใช้สอยในวัตถุดิบทั้งหลาย โดยคำนึงคุณประโยชน์อันสำคัญ เพื่อดำรงคุณฐานะของการเป็นสัตว์ประเสริฐเรียกว่า มีกรอบขอบเขตกำหนดให้มีความพอดี เกิดดุลยภาพโดยธรรม จึงเรียกว่า ความพอเพียงในพระพุทธศาสนา นั่นคือ ทำดีให้ถึงพร้อม ไม่ทำชั่ว กาย วาจา ต้องสุจริต ใจต้องบริสุทธิ์ ฉะนั้น กาย วาจา ใจ นี้ทำให้อิ่มได้ เมื่อสนองตอบได้ตามประสงค์

แต่มนุษย์นี้ไม่เคยทำให้จิตอิ่มได้เลย จะอิ่มได้ต้องเข้าใจ

จากบาลีที่ว่า “มะโนบุปพังคะมา ธัมมา มะโนเสฏฐา มะโนมะยาฯ...” แปลความโดยสรุปว่า “จิตเป็นใหญ่ จิตเป็นประธาน ทุกอย่างสำเร็จที่จิต” นั่นคือ ผลมาจากเหตุ วิบากเป็นผลมาจากการกระทำ เมื่อกิเลสเป็นปัจจัย กรรมก็เกิดขึ้น เมื่อกรรมเกิด เกิดวิบาก เมื่อวิบากเกิดก็ก่อร่างสร้างตัวเป็นไตรวัฏฏะ ที่แสดงวงจรเรียกว่า ปฏิจจสมุปบาท...สายเกิด และสายดับทุกข์ เรียกโครงสร้างดังกล่าวว่า จิตตวิถี ฉะนั้น การควบคุมความต้องการของมนุษย์จึงไม่เคยเพียงพอ พระพุทธศาสนาจึงต้องควบคุมให้จิตรู้จักความพอเหมาะ ความพอเพียง ความพอควร กับการใช้สอยธรรมชาติ บริหารจัดการเพื่อให้การความสมดุล

อ่านต่อฉบับพรุ่งนี้