ส่องโมเดลพัฒนารถไฟเร็วสูงญี่ปุ่น

ส่องโมเดลการพัฒนารถไฟความเร็วสูงญี่ปุ่น แปรรูปรัฐวิสาหกิจเป็นกิจการมหาชนมุ่งเติบโตเองโดยไม่พึ่งรัฐ

รถไฟความสูง ดูเหมือนจะเป็นสิ่งที่ติดอยู่ในใจคนหลายชาติ ก็ด้วยรถไฟความเร็วสูงนั้นนับเป็นสิ่งที่เชิดหน้าชูตาความเจริญของประเทศ จึงไม่แปลกที่ไม่ว่าประเทศใดก็อยากมีไว้ในครอบครอง

แม้แต่ประเทศที่ขึ้นมาว่าเป็นประเทศพัฒนาอย่างอังกฤษก็ตาม โดยระหว่างปราศรัยเปิดเปิดรัฐสภาปี 2014 - 2015 รัฐบาลอังกฤษให้คำมั่นว่าจะดำเนินการก่อสร้างทางรถไฟความเร็วสูงสาย "เอชเอส2" ให้สำเร็จ ในขณะที่ฝรั่งเศสแม้จะมีสายความเร็วสูงสาย เทเจเวแล้ว แต่ก็ยังขยายโครงการอย่างต่อเนื่อง หรือแม้แต่จีนกับสเปนก็กำลังเร่งพัฒนาโครงการรถไฟความเร็วสูงอย่างรวดเร็ว

อย่างไรก็ดี ปฏิเสธไม่ได้เสียทีเดียวว่า การสร้างรถไฟความเร็วสูงมักมาพร้อมกับคาใช้จ่ายที่รัฐบาลต้องแบกรับเป็นจำนวนมหาศาล เนื่องจากต้นทุนประกอบการที่สูง ทำให้บางครั้งรัฐบาลต้องเข้าไปอุดหนุนราคาตั๋วโดยสารเพื่อให้ไม่ราคาแพงเกินไป ขณะที่กิจการรถไฟความเร็วสูงก็ดำเนินการได้อย่างไม่ขาดทุน

กระนั้นก็ตามดูเหมือนว่า การรถไฟญี่ปุ่น (เจอาร์) จะอยู่เหนือปัญหาดังกล่าว โดยเฉพาะกิจการรถไฟความเร็วสูงที่สามารถพัฒนาได้อย่างต่อเนื่องและมั่นคง โดยไม่ต้องอาศัยเงินทุนจากรัฐบาลมาอุดหนุนเลยแม้แต่น้อย และได้กลายเป็นโมเดลให้การพัฒนาการรถไฟให้กับประเทศอื่นไปแล้ว

ญี่ปุ่นได้เริ่มเปิดเส้นทางรถไฟความเร็วสูงครั้งแรกในปี 1964 ระหว่าง กรุงโตเกียว กับ นครโอซากะ มีชื่อว่า เส้นหลักสายใหม่ หรือที่ในภาษาญี่ปุ่นเรียกว่า ชินคันเซน ซึ่งช่วยย่นเวลาเดินระหว่างทั้งสองเมืองทางเหลือเพียง 2 ชั่วโมงเท่านั้น จากเดิมที่ต้องใช้เวลาราว 4-6 ชั่วโมง ทำให้กิจการรถไฟก้าวขึ้นมาแข่งกันกับธุรกิจเครื่องบินได้อย่างทัดเทียม และทำให้การเดินทางเพื่อทำธุรกิจแบบ “ไปเช้าเย็นกลับ” ระหว่าง 2 นครเป็นจริงขึ้นมา

อย่างไรก็ตาม ความสำเร็จย่อมไม่ร่วงลงมาจากฟ้า สำหรับการรถไฟญี่ปุ่นก็เช่นกัน โดยตั้งแต่ช่วงหลังสงครามโลกนั้น เจอาร์ขาดทุนอย่างย่อยยับ จนมีการปฏิรูปครั้งใหญ่ด้วยการแปรรูปรัฐวิสาหกิจให้เป็น กิจการมหาชน จึงค่อยมีกำไรขึ้นมาตามลำดับ โดยเฉพาะ เจอาร์อีส (JR East) เป็นทางรถไฟที่มีผู้ใช้บริการมากที่สุด ไม่จำเป็นต้องอาศัยการอุดหนุนจากรัฐบาลเพิ่มเติมอีกต่อไป

การใช้รถไฟความเร็วสูงเชื่อมต่อเมืองธุรกิจสำคัญของญี่ปุ่นไว้ด้วยกัน นับเป็นส่วนหนึ่งที่ทำให้สภาพเศรษฐกิจญี่ปุ่นมีความคล่องตัวมากยิ่งขึ้น ขณะเดียวกันก็เป็นผลดีต่อการรถไฟญี่ปุ่นเอง เนื่องจากผู้คนที่มีฐานะดีขึ้นก็มีกำลังพอที่จะจ่ายค่าตั๋วโดยสารราคาแพงได้มากขึ้นเช่นกัน ในปัจจุบันมีผู้ใช้รถไฟความเร็วสูงเฉลี่ย 143 ล้านคนต่อปีเลยทีเดียว

นอกจากรายได้จากตั๋วโดยสารแล้ว การที่เจอาร์เป็นเจ้าของโครงสร้างพื้นฐานทั้งหมด ทั้งระบบราง อาคารสถานี ตลอดจนถึงหัวรถจักรเอง ซึ่งหมายความว่า ทางบริษัทสามารถลดการบริหารที่ซ้ำซ้อนได้ในกระบวนการทำงานได้ และสามารถพัฒนาอสังหาริมทรัพย์บนที่ดิน 2 ข้างทางรถไฟเป็นห้างสรรพสินค้า หรือ ที่อยู่อาศัย ซึ่งช่องทางในการเพิ่มรายได้อีกทางหนึ่ง ในปัจจุบัน ในปัจจุบัน 1 ใน 3 ของรายได้ของเจอาร์อีสมาจากค่าเช่าจาก ห้างสรรพสินค้า สำนักงาน และ อพาร์ตเมนต์

การแปรรูปรัฐวิสาหกิจการรถไฟญี่ปุ่น และการเน้นพัฒนาอสังหริมทรัพย์ จึงนับเป็นกุญแจสำคัญ 2 ดอกในการไขประตูสู่ความรุ่งโรจน์ของการรถไฟญี่ปุ่นในปัจจุบัน และเป็นโมเดลต้นแบบการพัฒนารถไฟความเร็วสูงให้กับประเทศอื่นๆ ตลอดมา