‘A Bite of China’ มีอะไรดี

เมื่อเทียบกับซีรีส์ขวัญใจมหาชนที่เนื้อหาหลากหลายรสชาติอย่างละครย้อนยุค ละครแนวสืบสวน ละครรักโรแมนติก

ละครชีวิตที่มีการแย่งจองเวลาโฆษณากันอย่างดุเดือดแล้ว รายการสารคดีนานาประเภทดูจะ “ดร็อป” ไปถนัดตา เพราะไม่ได้อยู่ในความสนใจของผู้ชมเท่าใดนัก เนื่องจากไม่ชวนติดตามและจืดชืดไร้รสชาติ แต่อะไรๆ ก็เกิดขึ้นได้บนโลกใบนี้ เพราะเรตติ้งการชมภาพยนตร์สารคดีอาหารที่มีความยาวเพียง 7 ตอนเรื่องหนึ่ง กลายเป็นที่ฮือฮาและสร้างกระแสให้แก่สังคมจีนจนน่าเหลือเชื่อ

สารดคีที่กำลังพูดถึงนี้ไม่ได้ออกอากาศในเวลา Prime Time และไม่ได้ฉายในช่องละครแต่อย่างใด แต่เป็นช่วงเวลาหลัง 4 ทุ่มครึ่งที่หลายคนเลือกที่จะทำกิจกรรมอย่างอื่นแทนการดูทีวี ทว่า เรตติ้งเพียงไม่กี่วันหลังออกอากาศกลับมาแรงแซงโค้งละครทีวีที่ออกอากาศในช่วงเวลาเดียวกันมากถึงร้อยละ 30 ทีเดียว กลายเป็น Talk of the town ที่ได้รับความนิยมอย่างสูงในหมู่ผู้ชมและทางอินเทอร์เน็ต

“เสอเจียนซ่างและจงกั๋ว” หรือที่มีชื่อเรียกในภาษาอังกฤษว่า “A Bite of China” เป็นภาพยนตร์สารคดีเกี่ยวกับอาหารที่แตกต่างจากสารคดีการกินทั่วไป เพราะไม่ได้เน้นที่กรรมวิธีการทำเป็นหลัก แต่เป็นการผสมผสานเอาวิถีชีวิตและวัฒนธรรมการกินของชาวจีนในแต่ละถิ่นเข้าไว้ด้วยกัน เราจึงไม่เห็นภาพของ “เชฟใหญ่” ไม่เห็นภาพของ “นักโภชนาการที่มีชื่อเสียง” และไม่ได้เห็นภาพ “การประชันฝีมือการทำอาหารของสุดยอดเชพ” ปรากฏอยู่ในสารคดีชุดนี้ ในทางกลับกันภาพความสัมพันธ์ระหว่างมนุษย์กับวัตถุดิบอย่างการเสาะหาวัตถุดิบที่มีอยู่ตามธรรมชาติ การจับปลาด้วยวิธีแบบดั้งเดิมที่แทบเลือนหายไปจากวิถีชีวิตชาวจีน กลับมีความโดดเด่นและให้ความรู้สึกกินใจกว่าการนำเสนอภาพอาหารที่มีหน้าตาสวยงามให้เห็นดังเช่นสารคดีอาหารที่เคยผ่านๆ ตามมานับครั้งไม่ถ้วน

หลังจากที่มีการแพร่ภาพเรื่องราวดีๆ เกี่ยวกับวัฒนธรรมอาหารของจีนผ่านการตัดต่อภาพที่มีคุณภาพชั้นเลิศ กระแสการพูดคุยเกี่ยวกับเรื่องอาหารการกินในสังคมจีนก็แรงขึ้นเรื่อยๆ คำพูดติดปากที่กลายเป็นการทักทายของชาวจีนในช่วงนี้ก็จะเป็น “เธอได้ดูสารคดีเรื่อง A Bite of China” แล้วหรือยัง “เธอเป็นคนที่ไหน อาหารประจำถิ่นของเธอคืออะไร” ที่เป็นเช่นนี้เพราะการได้แบ่งปันอาหารเลิศรสของแต่ละท้องถิ่นกลายเป็นหัวข้อสนทนาที่สะท้อนให้เห็นถึงอิทธิพลของการชมสารคดีชุดดังกล่าว ที่สร้างปรากฏการณ์ใหม่ให้แก่ภาพลักษณ์ของสารคดีได้อย่างน่าทึ่ง

ภาพของการขุดหน่อไม้ การหาเห็ดภูเขา เก็บรากบัว การแขวนแฮม ปลาที่ดิ้นไปมาในแหขนาดใหญ่ หมั่นโถวในรังถึงที่กำลังเต็มไปด้วยไอน้ำ ช่างสร้างความรู้สึกร่วมให้แก่คนดูจนถึงกับน้ำตาไหลด้วยความตื้นตัน เพราะวัตถุดิบพื้นๆ เหล่านี้สะท้อนให้เห็นถึงความยากลำบากในการได้มา และบรรยากาศการร่วมแรงร่วมใจในการทำอาหารของชาวบ้านที่อบอวลไปด้วยรอยยิ้มและความสุข

การตัดต่อภาพไปมาระหว่างสถานที่หลายแห่งที่ทำให้เกิดความแตกต่างระหว่างวัตถุดิบในการทำอาหารของชาวจีนที่อาศัยอยู่คนละท้องถิ่น ย่อมสร้างความแปลกใหม่ให้แก่ผู้ที่ได้ชมสารคดี และถือเป็นครั้งแรกของสารคดีอาหารของจีนที่มีการใช้มาตรฐานในการถ่ายทำสารคดีแบบสากล นั่นคือการตั้งอยู่บนเป้าหมายหลักสองประการ ได้แก่ การหาความสมดุลและการดึงดูดผู้ชม

ช่วงเริ่มต้นของสารคดีจะเป็นการนำเสนอเรื่องราวของบุคคลหรือเหตุการณ์ จากนั้นก็จะมีการทิ้งปริศนาไว้ให้ผู้ชมค้นหาคำตอบ เพื่อทำให้ผู้ชมเกิดความรู้สึกอยากติดตามบทสรุปของปริศนา แน่นอนว่า สิ่งที่ค้างคาใจจะได้รับการเฉลยในตอนท้าย

ยกตัวอย่างเช่น เรื่องราวของชาวประมงวัย 70 ปีคนหนึ่ง ที่ทำหน้าที่เป็นหัวเรี่ยวหัวแรงในการจับปลาบนพื้นน้ำแข็ง คำถามที่ตามมาคือ เขาจะจับปลาได้หรือไม่ ขณะที่ผู้ชมเห็นการเหวี่ยงแหอย่างช้าๆ ภาพก็ตัดไปยังสถานที่อีกแห่งหนึ่ง ในเวลานี้ความอยากรู้ผลลัพธ์ของการจับปลายังคงคิดอยู่ในใจของผู้ชม ตราบเมื่อภาพตัดกลับมายังสถานที่แห่งนั้น คำตอบก็จะปรากฏสู่สายตาของผู้ชม ถือเป็นเสน่ห์อย่างหนึ่งของสารคดีชุดนี้

เหตุที่สารคดีชุดนี้ประสบความสำเร็จและเป็นแม่เหล็กดึงดูดผู้ชมทุกเพศทุกวัยที่เคยติดละครงอมแงมมานั่งหน้าจอเฝ้าดูอย่างใจจดใจจ่อเกิดขึ้นจากปัจจัยหลายประการ ตัวอย่างเช่น วัตถุดิบที่นำมาใช้ในการปรุงอาหาร โดยมากจะมาจากธรรมชาติที่ปราศจากมลพิษและสารกันบูด สีผสมอาหารซึ่งเป็นสิ่งแปลกปลอมที่เข้าสู่ร่างกายผู้บริโภคชาวจีนในยุคปัจจุบันอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ และด้วยความปลอดภัยด้านสารพิษนี้เอง ที่ทำให้ผู้ชมต่างสนใจและปรารถนาที่จะลิ้มลองอาหารเลิศรสเหล่านี้

ความรู้สึกร่วมที่เกิดจากการร่วมเดินทางไปขึ้นเหนือล่องใต้ในดินแดนกว่า 70 แห่งทั่วประเทศตลอดระยะเวลาการถ่ายทำนานกว่าปีเศษ ไม่ว่าเป็นการนำท่านเดินทางไปยังทะเลสาบฉากั้นในดินแดนที่เหน็บหนาวทางภาคตะวันออกเฉียงเหนือของประเทศ หรือการเดินทางไปยังเกาะที่อากาศเย็นสบายตลอดทั้งปีอย่างเกาะไหหลำที่ตั้งอยู่ทางตอนใต้ของประเทศ ทำให้ผู้ชมที่ห่างไกลจากบ้านเกิดได้หวนนึกถึงวิถีชีวิตที่คุ้นเคย และเกิดความรู้สึกประทับใจจนถึงกับน้ำตาไหลกันเลยทีเดียว

นอกจากนี้ กระแสความแรงของสารคดีชุดนี้ยังส่งผลดีต่อตลาดวัตถุดิบที่ใช้เป็นเมนูแนะนำ มีอยู่หลายอย่างที่ขายดีเป็นเทน้ำเทท่า โดยเฉพาะแฮมนั่วเติ้งของยูนนานที่ได้เห็นกรรมวิธีการทำ และได้เห็นคุณค่าของเกลือ เครื่องปรุงรสที่แสนจะธรรมดาและถูกมองข้ามไป แต่กลับมีค่ามากต่อรสชาติของแฮมชนิดนี้ ปริมาณการขายเพิ่มขึ้นราว 4.5 เท่าภายในเวลาเพียง 5 วันหลังจากได้ออกอากาศ ไม่นับรวมการสั่งจองวัตถุดิบผ่านทางอินเทอร์เน็ตที่สร้างความคึกคักให้แก่บรรดาพ่อค้าของสด แม้แต่ตลาดขายเครื่องครัวก็พลอยได้รับอานิสงส์จากสารคดีชุดดังกล่าวเช่นกัน เพราะผู้ชมแห่กันไปซื้อเครื่องครัวมาประกอบอาหารตามเมนูเลิศรสนานาชนิดที่ชวนให้น้ำลายสอ

อย่างไรก็ดี กระแสสังคมโดยมากมักเป็นอะไรที่มาไว ไปไว หลังจากที่สารคดีชุดดังกล่าวจบลง ผู้คนต้องกลับมาสู่โลกแห่งความจริงนั่นคือ การใช้ชีวิตอยู่ในสังคมที่เต็มไปด้วยการหลอกลวงผู้บริโภค ซึ่งเป็นสิ่งที่ตรงข้ามกับภาพอาหารแสนสวยที่ปรากฏอยู่ในสารคดี จะมีชาวจีนสักกี่คนให้ความไว้วางใจกับวัตถุดิบในการประกอบอาหารที่วางขายกันตามท้องตลาด เมื่อเป็นเช่นนี้ ความรู้สึกที่อยากลิ้มลองจึงค่อยๆ เลือนหายไปพร้อมกับการปิดฉากของสารคดีอาหารชุดดังกล่าว และหันมาเผชิญหน้ากับชีวิตที่แขวนอยู่บนเส้นด้ายของสารพิษนานาชนิดที่ปะปนอยู่ในอาหาร

แต่ถึงความจริงจะเป็นเรื่องที่น่าขมขื่น ทว่าในอีกแง่มุมหนึ่ง เราได้เห็นถึงความน่าชื่นชมของทีมงานผลิตสารคดีชุดนี้ เพราะสามารถแบ่งสัดส่วนของการให้ความบันเทิงพร้อมๆ กับสอดแทรกความรู้ได้อย่างลงตัว เพราะในโลกแห่งความเป็นจริงสองสิ่งนี้แทบจะสวนทางกันเลยก็ว่าได้ การสามารถเคล้าส่วนผสมของสองสิ่งนี้ได้อย่างลงตัว ย่อมได้รับการตอบรับจากผู้ชมและสร้างคุณค่าให้แก่สื่อนั้นๆ

จะดีสักแค่ไหนหากสื่อที่ให้ทั้งบันเทิงและความรู้เช่นนี้ ออกสู่สายตาชาวโลกเพิ่มขึ้นเรื่อยๆ