posttoday
สารหนูในแม่น้ำกก ภัยเงียบที่กำลังจะถึงจานอาหารคนไทย

สารหนูในแม่น้ำกก ภัยเงียบที่กำลังจะถึงจานอาหารคนไทย

21 พฤศจิกายน 2569

สารหนูจากแหล่งน้ำปนเปื้อนอาจเข้าสู่พืชและสัตว์น้ำ ก่อนกระจายถึงผู้บริโภคนอกพื้นที่เสี่ยง สภาผู้บริโภคจี้รัฐคุมเข้มความปลอดภัยอาหาร

สถานการณ์การปนเปื้อนสารพิษในสิ่งแวดล้อมกำลังกลายเป็นประเด็นท้าทายต่อสิทธิขั้นพื้นฐานของประชาชนในการเข้าถึงน้ำสะอาดและอาหารที่ปลอดภัย โดยเฉพาะกรณีพบสารหนูปนเปื้อนในแม่น้ำกกและแหล่งน้ำใกล้เคียงในพื้นที่ภาคเหนือ ซึ่งส่งผลกระทบโดยตรงต่อการดำรงชีวิตและระบบนิเวศในชุมชน

 

สภาผู้บริโภคได้แสดงจุดยืนเน้นย้ำว่าสุขภาพของประชาชนเป็นสิ่งที่ไม่อาจละเลยได้ พร้อมเสนอให้หน่วยงานภาครัฐเร่งดำเนินการตรวจสอบการปนเปื้อนของสารหนูอย่างครอบคลุม ทั้งในแหล่งน้ำ ดิน พื้นที่เกษตรกรรม และผลผลิตตลอดห่วงโซ่การผลิต ควบคู่กับการเปิดเผยข้อมูลอย่างโปร่งใสและการเยียวยาผู้ได้รับผลกระทบอย่างเป็นธรรม

 

กลไกการส่งผ่านสารพิษจากสิ่งแวดล้อมสู่ผู้บริโภค

 

ภก.สุภนัย ประเสริฐสุข อนุกรรมการด้านอาหาร ยา และผลิตภัณฑ์สุขภาพ สภาผู้บริโภค เปิดเผยว่า ผลกระทบจากสารหนูปนเปื้อนในแหล่งน้ำไม่ได้จำกัดอยู่เพียงกลุ่มผู้อยู่อาศัยริมแม่น้ำหรือผู้ที่สัมผัสน้ำโดยตรงเท่านั้น แต่สามารถแพร่กระจายในวงกว้างผ่านห่วงโซ่อาหาร เมื่อน้ำที่ปนเปื้อนถูกนำไปใช้ในการเพาะปลูกหรือเป็นแหล่งอาศัยของสัตว์น้ำ สารพิษจะถ่ายทอดสู่พืชผัก ข้าว และสัตว์น้ำ ก่อนส่งต่อไปยังผู้บริโภคในชีวิตประจำวัน

 

ความน่ากังวลของปัญหาดังกล่าวคือ ผู้บริโภคไม่สามารถสังเกตความผิดปกติของสารปนเปื้อนได้จากรูปลักษณ์ภายนอก สี กลิ่น หรือรสชาติของอาหาร ทั้งนี้ สารหนูสามารถเข้าสู่ร่างกายมนุษย์ได้ผ่าน 3 ช่องทางหลัก ได้แก่ การสูดดม การสัมผัสสิ่งแวดล้อมที่ปนเปื้อน และการบริโภคอาหารและน้ำดื่ม

 

ในกระบวนการทางธรรมชาติ พืชผักสามารถดูดซึมสารหนูจากดินและน้ำเข้าสู่ส่วนต่าง ๆ ขณะที่ต้นข้าวสามารถดูดซึมและสะสมสารพิษไว้ในเมล็ดข้าวได้ เช่นเดียวกับสัตว์น้ำที่อาศัยอยู่ในแหล่งน้ำปนเปื้อนซึ่งกลายเป็นพาหะสำคัญในการส่งต่อสารพิษ ดังนั้น แม้ผู้บริโภคจะอาศัยอยู่นอกพื้นที่เสี่ยง ก็ยังมีความเสี่ยงที่จะได้รับสารปนเปื้อนผ่านวัตถุดิบที่กระจายเข้าสู่ตลาด หากขาดระบบคัดกรองที่มีประสิทธิภาพ

 

ความเสี่ยงจากการสะสมของสารหนูอนินทรีย์ในร่างกาย

 

ภก.สุภนัย อธิบายเพิ่มเติมว่า สารหนูในธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมแบ่งออกเป็นหลายรูปแบบ โดยสารหนูอนินทรีย์ (Inorganic Arsenic) ซึ่งมักเชื่อมโยงกับการปนเปื้อนในสิ่งแวดล้อมและกระบวนการทางอุตสาหกรรม มีความเป็นพิษสูงและจำเป็นต้องเฝ้าระวังอย่างใกล้ชิด แตกต่างจากสารหนูอินทรีย์ (Organic Arsenic) ที่พบได้ในอาหารทะเลบางชนิด ซึ่งมีความเป็นพิษต่ำกว่าและร่างกายสามารถขับออกได้ง่ายกว่า

 

เมื่อสารหนูอนินทรีย์เข้าสู่ร่างกาย ตับจะทำหน้าที่แปรสภาพสารพิษก่อนขับออกทางปัสสาวะ อย่างไรก็ตาม กระบวนการกำจัดสารพิษไม่ได้เกิดขึ้นอย่างสมบูรณ์ในทันที ทำให้มีสารบางส่วนตกค้างอยู่ภายในร่างกาย หากประชาชนได้รับสารพิษเข้าสู่ร่างกายซ้ำอย่างต่อเนื่องจนเกินขีดความสามารถในการกำจัดออก จะนำไปสู่การสะสมและก่อให้เกิดอันตรายต่อสุขภาพในระยะยาว

 

สำหรับประชาชนในพื้นที่เสี่ยงซึ่งต้องพึ่งพาทรัพยากรน้ำและผลผลิตทางการเกษตรภายในชุมชน การหลีกเลี่ยงอาหารจากแหล่งเดิมทั้งหมดทำได้ยาก เนื่องจากมีข้อจำกัดด้านรายได้และทางเลือกในการดำรงชีพ ทำให้คนกลุ่มนี้ตกอยู่ในภาวะเสี่ยงต่อการสะสมสารพิษโดยไม่รู้ตัว

 

แนวทางปรับพฤติกรรม 5 ประการเพื่อลดความเสี่ยงในพื้นที่เฝ้าระวัง

 

เพื่อบรรเทาผลกระทบในเบื้องต้นสำหรับประชาชนที่ยังคงอาศัยอยู่ในพื้นที่เฝ้าระวัง ภก.สุภนัย ได้เสนอแนวทางการปรับเปลี่ยนพฤติกรรมการบริโภคและการใช้น้ำเพื่อลดโอกาสการรับสารพิษซ้ำจากแหล่งเดิม ดังนี้


 

1.หมุนเวียนแหล่งวัตถุดิบและชนิดโปรตีน หลีกเลี่ยงการบริโภคปลา ข้าว หรือวัตถุดิบจากแหล่งผลิตเดิมติดต่อกันเป็นประจำ ควรปรับเปลี่ยนแหล่งที่มาของอาหารและสลับชนิดของโปรตีน เช่น ปลา ไข่ เนื้อสัตว์ และเต้าหู้ เพื่อลดความต่อเนื่องในการรับสารปนเปื้อน

 

2.คัดเลือกวัตถุดิบจากแหล่งที่มีความเสี่ยงต่ำ หากสามารถดำเนินการได้ ควรเลือกซื้อผัก ผลไม้ และวัตถุดิบจากพื้นที่อื่นที่อยู่นอกเขตเฝ้าระวัง รวมถึงกระจายแหล่งซื้ออาหารแทนการพึ่งพาแหล่งจำหน่ายเดิมเพียงแห่งเดียว

 

3.หลีกเลี่ยงส่วนที่สะสมสารพิษสูง เพิ่มความระมัดระวังในการบริโภคชิ้นส่วนที่มักเป็นแหล่งสะสมของสารพิษ เช่น เครื่องในสัตว์ อวัยวะภายในของสัตว์น้ำ รวมถึงส่วนรากและโคนของพืชผัก โดยเฉพาะผลผลิตที่มาจากพื้นที่ซึ่งสงสัยว่ามีการปนเปื้อน

 

4.ตรวจสอบคุณภาพน้ำและใช้ระบบกรองที่เหมาะสม ควรตรวจสอบคุณภาพน้ำประปาหมู่บ้านและแหล่งน้ำชุมชนก่อนนำมาอุปโภคบริโภค หากพบค่าสารหนูเกินมาตรฐานควรงดใช้ดื่มหรือปรุงอาหารทันที ทั้งนี้ การต้ม การกรองทั่วไป หรือการฆ่าเชื้อด้วยแสงยูวี (UV) ไม่สามารถกำจัดสารหนูได้ จึงควรเลือกใช้น้ำที่ผ่านการรับรองมาตรฐาน หรือใช้ระบบกรองแบบ RO เท่านั้น

 

5.ป้องกันการสัมผัสสารปนเปื้อนโดยตรง ผู้ที่ต้องปฏิบัติงานหรือสัมผัสกับดิน น้ำ และตะกอนในพื้นที่เสี่ยง ควรสวมใส่อุปกรณ์ป้องกันอย่างรัดกุม เช่น ถุงมือและรองเท้าบูท เพื่อหลีกเลี่ยงการสัมผัสทางผิวหนังโดยตรง และควรชำระล้างร่างกายให้สะอาดทุกครั้งหลังเสร็จสิ้นภารกิจ

 

อย่างไรก็ตาม มาตรการปรับพฤติกรรมส่วนบุคคลเป็นเพียงแนวทางลดความเสี่ยง ไม่สามารถป้องกันการปนเปื้อนได้ทั้งหมด อีกทั้งในทางการแพทย์ยังไม่มีวิตามินหรือสมุนไพรชนิดใดที่สามารถขจัดสารหนูออกจากร่างกายได้ร้อยละ 100 ผู้ที่สงสัยว่าตนเองได้รับสารพิษหรือมีอาการผิดปกติจึงควรเข้ารับการตรวจวินิจฉัยจากแพทย์ และไม่ควรซื้อผลิตภัณฑ์ขับสารพิษมารับประทานเอง

 

ข้อเสนอเชิงนโยบาย 4 ด้านและการปฏิรูประบบตรวจสอบย้อนกลับ

 

ภก.สุภนัย ชี้ให้เห็นว่า การแก้ไขปัญหาสารพิษปนเปื้อนไม่ควรถูกผลักให้เป็นภาระของประชาชนในการป้องกันตนเองเพียงลำพัง เนื่องจากการเข้าถึงน้ำและอาหารที่ปลอดภัยถือเป็นสิทธิขั้นพื้นฐานของผู้บริโภคทุกคน โดยไม่ควรขึ้นอยู่กับกำลังซื้อหรือฐานะทางเศรษฐกิจ ภาครัฐจึงควรเร่งดำเนินมาตรการเชิงรุกอย่างน้อย 4 ด้านควบคู่กันไป


 

1.การตรวจสอบและเฝ้าระวังตั้งแต่ต้นทาง หน่วยงานที่เกี่ยวข้องต้องตรวจวัดคุณภาพดิน น้ำ ตะกอน และพื้นที่เกษตรกรรมในบริเวณเสี่ยงอย่างสม่ำเสมอ เพื่อระบุจุดกำเนิดของการปนเปื้อนและประเมินระดับความเสี่ยงอย่างเป็นระบบ

 

2.การควบคุมคุณภาพผลผลิตตลอดสายการผลิต ดำเนินการสุ่มตรวจวัตถุดิบและสัตว์น้ำที่ผลิตหรือจับได้จากพื้นที่เสี่ยงอย่างต่อเนื่อง หากตรวจพบสารปนเปื้อนเกินค่ามาตรฐาน ต้องมีคำสั่งระงับการจำหน่ายและเรียกคืนสินค้าโดยเร็ว เพื่อสกัดกั้นไม่ให้กระจายสู่ผู้บริโภคในภูมิภาคอื่น

 

3.การเปิดเผยข้อมูลและติดตามสุขภาพประชาชน จัดทำระบบฐานข้อมูลที่ประชาชนสามารถเข้าถึงผลตรวจวิเคราะห์คุณภาพน้ำ อาหาร และแหล่งที่มาของการปนเปื้อนได้อย่างโปร่งใส พร้อมทั้งจัดระบบตรวจคัดกรองและติดตามสุขภาพของประชาชนในพื้นที่เสี่ยงอย่างต่อเนื่อง

 

4.การเยียวยาและแก้ไขปัญหาที่ต้นเหตุ เร่งเยียวยาความเสียหายแก่ประชาชน เกษตรกร และผู้ประกอบการที่ได้รับผลกระทบอย่างทั่วถึง ควบคู่กับการประสานความร่วมมือระหว่างประเทศผ่านกลไกทางการทูตและกฎหมาย เพื่อจัดการแหล่งกำเนิดมลพิษข้ามพรมแดนอย่างยั่งยืน

 

นอกจากมาตรการทั้ง 4 ด้านแล้ว ภก.สุภนัย ยังเสนอให้มีการปรับปรุงแก้ไขพระราชบัญญัติอาหาร เพื่อยกระดับระบบตรวจสอบย้อนกลับ (Traceability) และระบบแจ้งเตือนภัยเร่งด่วน หากตรวจพบสินค้าปนเปื้อน หน่วยงานรัฐจะต้องสามารถสืบค้นแหล่งผลิต เส้นทางการกระจายสินค้า และแจ้งเตือนไปยังผู้บริโภคที่ซื้อสินค้าไปแล้วได้อย่างทันท่วงที

 

การสร้างความตระหนักรู้และเฝ้าระวังตนเองของประชาชนเป็นสิ่งสำคัญ แต่รัฐต้องสร้างหลักประกันไม่ให้ประชาชนต้องดำเนินชีวิตท่ามกลางความหวาดระแวง การปรับพฤติกรรมของผู้บริโภคจะสัมฤทธิ์ผลได้อย่างแท้จริงก็ต่อเมื่อดำเนินการควบคู่กับกลไกกำกับดูแลของภาครัฐที่มีประสิทธิภาพ เพราะน้ำสะอาดและอาหารปลอดภัยคือสิทธิขั้นพื้นฐานที่รัฐมีหน้าที่ต้องคุ้มครองอย่างเต็มกำลัง

ข่าวล่าสุด

สารหนูในแม่น้ำกก ภัยเงียบที่กำลังจะถึงจานอาหารคนไทย

สารหนูในแม่น้ำกก ภัยเงียบที่กำลังจะถึงจานอาหารคนไทย