ถอดบทเรียนยกเครื่องประกันสังคม จากงบฟุ่มเฟือยสู่ปฏิรูปโครงสร้าง

ถอดบทเรียน “ยกเครื่องประกันสังคม”
จากงบฟุ่มเฟือยรายกรณี สู่โจทย์ปฏิรูปเชิงโครงสร้างที่เลี่ยงไม่ได้

ความเงียบงันที่เกิดขึ้นหลังข่าวการใช้งบประมาณของ สำนักงานประกันสังคม ถูกตั้งคำถาม ไม่ต่างจากความเงียบก่อนพายุใหญ่
เพราะสิ่งที่ถูกเปิดโปงออกมา ไม่ได้เป็นเพียงเรื่อง “ของแพง” หรือ “ทริปดูงาน” หากแต่กำลังเขย่าไปถึงฐานรากของกองทุนสาธารณะขนาดใหญ่ที่สุดแห่งหนึ่งของประเทศ

การจัดซื้อปากกาแบรนด์เนม การแจก iPad ให้กรรมการ ไปจนถึงงบศึกษาดูงานต่างประเทศที่ไม่สอดคล้องกับภารกิจหลัก ถูกมองว่าเป็นเพียง “ปลายยอดภูเขาน้ำแข็ง” ของปัญหาที่ลึกกว่านั้นมาก — ปัญหาเชิงโครงสร้าง อำนาจ และกลไกตรวจสอบ

บทสนทนาระหว่าง ดร.พีรภัทร ฝอยทอง นักวางแผนการเงิน และ ศิโรตม์ คล้ามไพบูลย์ นักวิเคราะห์การเมือง สะท้อนภาพเดียวกันว่า หากยังมองปัญหาประกันสังคมเป็นเรื่องรายกรณี สังคมจะพลาดคำถามสำคัญที่สุดว่า
ใครควบคุมเงินของแรงงาน และควบคุมด้วยกลไกแบบใด

“บอร์ดอาชีพ” กับโครงสร้างอำนาจที่ฝังรากยาวนาน

หัวใจของปัญหา ไม่ได้อยู่ที่บุคคลใดบุคคลหนึ่ง หากแต่อยู่ที่โครงสร้างที่เปิดทางให้ “คนกลุ่มเดิม” หมุนเวียนทำหน้าที่เป็นกรรมการมาอย่างยาวนาน จนเกิดสภาพที่ถูกเรียกกันตรงไปตรงมาว่า บอร์ดอาชีพ

โครงสร้างเช่นนี้ ทำให้การกำกับดูแลอ่อนแรง การตัดสินใจขาดแรงกดดันจากผู้มีส่วนได้ส่วนเสียที่แท้จริง และยิ่งนานวัน ยิ่งสร้างแรงจูงใจให้ “เขียนกติกาเพื่อรักษาอำนาจ” มากกว่าการเขียนกติกาเพื่อประโยชน์ของผู้ประกันตน

หนึ่งในประเด็นที่ถูกวิจารณ์หนัก คือความพยายามปรับกติกาการเลือกตั้งบอร์ด โดยลดจำนวนการเลือกจาก 7 คน เหลือเพียง 1 คน ภายใต้แนวคิด “1 สิทธิ 1 เสียง” ซึ่งในทางทฤษฎีอาจดูเป็นประชาธิปไตย แต่ในทางปฏิบัติกลับถูกมองว่าเป็นการทำลายการทำงานแบบทีมตรวจสอบ และเปิดช่องให้กลุ่มอำนาจเดิมกลับมาครอบงำได้ง่ายขึ้น

เมื่อ “ทีมผู้ประกันตน” เปิดพื้นที่แดนสนธยา

ที่ผ่านมา การมีตัวแทนจากภาคประชาชนเข้าไปทำงานแบบเป็นทีม เช่น กลุ่มที่สังคมรู้จักในชื่อ “ทีมประกันสังคมก้าวหน้า” ได้ทำหน้าที่สำคัญในการเปิดข้อมูลที่เคยอยู่ในพื้นที่สีเทา ไม่ว่าจะเป็นงบประมาณ การจัดซื้อ หรือเหตุผลเชิงนโยบายที่ไม่เคยถูกอธิบายต่อสาธารณะ

สิ่งนี้สะท้อนว่า ปัญหาของประกันสังคมไม่ใช่การ “มีคนดี–คนไม่ดี” แต่คือการออกแบบระบบที่เอื้อหรือไม่เอื้อให้ความโปร่งใสเกิดขึ้น

หากกติกาการเลือกตั้งบอร์ดถอยหลัง การเปิดโปงและการตรวจสอบจากภายในก็จะถอยหลังตามไปด้วย

แยกกองทุนออกจากระบบราชการ: ทางออกหรือทางเสี่ยง

ข้อเสนอที่ถูกหยิบยกขึ้นมาอย่างจริงจัง คือการแยกการบริหารกองทุนประกันสังคมออกจากระบบราชการ และลดการกำกับโดยตรงจาก กระทรวงแรงงาน

เหตุผลสำคัญคือ โครงสร้างปัจจุบันเปิดช่องให้การเมืองและระบบอุปถัมภ์แทรกแซงการตัดสินใจด้านการลงทุน ขณะที่กองทุนประกันสังคมมีขนาดใหญ่ระดับประมาณ 2.8 ล้านล้านบาท ใกล้เคียงงบประมาณแผ่นดินทั้งปี แต่กลับถูกบริหารด้วยกรอบคิดแบบหน่วยงานราชการ

บางแนวคิดเสนอให้ใช้โมเดลใกล้เคียง กบข. หรือย้ายไปอยู่ภายใต้การกำกับของ กระทรวงการคลัง ซึ่งมีความเชี่ยวชาญด้านการเงิน การลงทุน และกลไกกำกับดูแลตามมาตรฐานสากลมากกว่า

อย่างไรก็ตาม ฝ่ายที่กังวลก็เตือนว่า ภารกิจประกันสังคมมีความซับซ้อน ครอบคลุมตั้งแต่รักษาพยาบาล ว่างงาน สงเคราะห์บุตร ไปจนถึงชราภาพ หากแยกโครงสร้างโดยไม่มีระบบกำกับที่รัดกุม อาจนำไปสู่ความเสี่ยงรูปแบบใหม่ได้เช่นกัน

บริหารแบบมืออาชีพ: จากเบี้ยประชุมสู่ KPI

อีกแกนหนึ่งของการปฏิรูป คือการปรับระบบบริหารให้เป็นมืออาชีพอย่างแท้จริง
ข้อเสนอสำคัญคือการแยกพอร์ตการลงทุนออกจากงานบริหารทั่วไป เปิดทางให้จ้างผู้เชี่ยวชาญด้านการลงทุนเข้ามาดูแลโดยตรง พร้อมกำหนดตัวชี้วัดผลงาน (KPI) และผลตอบแทนตามผลสัมฤทธิ์ แทนระบบค่าตอบแทนแบบเบี้ยประชุมที่ไม่ผูกกับผลงาน

แนวคิดนี้ไม่เพียงเพิ่มประสิทธิภาพการลงทุน แต่ยังช่วยดึงดูดบุคลากรคุณภาพสูง ซึ่งระบบราชการแบบเดิมไม่สามารถแข่งขันด้านค่าตอบแทนได้

ในอีกด้านหนึ่ง ยังมีข้อเสนอให้จัดการปัญหาผลประโยชน์ทับซ้อน โดยเฉพาะในบอร์ดด้านการแพทย์ ที่อาจมีผู้บริหารโรงพยาบาลเอกชนร่วมอยู่ ซึ่งเสี่ยงต่อการตัดสินใจที่ไม่เป็นกลาง

ลดงบบริหาร คืนเงินให้ผู้ประกันตน

ประเด็นที่สังคมจับตาไม่น้อย คือการใช้งบประมาณที่ไม่จำเป็น
ตั้งแต่ของขวัญราคาแพง การดูงานต่างประเทศที่ไม่ชัดเจนด้านความคุ้มค่า ไปจนถึงโครงการซ่อมแซมที่อธิบายเหตุผลได้ไม่ครบถ้วน

ข้อเสนอหนึ่งคือการลดเพดานงบบริหารจัดการ ซึ่งปัจจุบันสามารถกันไว้ได้สูงถึง 10% ให้ใกล้เคียงมาตรฐานกองทุนทั่วไป และนำเงินส่วนต่างกลับไปเพิ่มสิทธิประโยชน์ของผู้ประกันตนโดยตรง

ภาพใหญ่ที่ต้องตัดสินใจ

ท้ายที่สุด การปฏิรูปประกันสังคมไม่ใช่เรื่องเทคนิคบัญชี หรือการจัดซื้อจัดจ้างเพียงไม่กี่รายการ
แต่มันคือคำถามเชิงโครงสร้างว่า ประเทศไทยจะยอมให้เงินของแรงงานหลายสิบล้านคน ถูกบริหารภายใต้ระบบที่ตรวจสอบยากและแทรกแซงง่ายต่อไปหรือไม่

หากการปฏิรูปทำได้ครบวงจร ตั้งแต่กติกาการเลือกตั้งบอร์ด ความเป็นอิสระจากการเมือง การบริหารแบบมืออาชีพ ไปจนถึงกลไกตรวจสอบที่เข้มแข็ง ประกันสังคมอาจเปลี่ยนสถานะจาก “แดนสนธยา” ไปสู่กองทุนสาธารณะที่โปร่งใส มีประสิทธิภาพ และเป็นหลักประกันอนาคตของแรงงานอย่างแท้จริง

แต่หากพลาดโอกาสนี้
พายุลูกใหญ่ที่กำลังก่อตัว อาจไม่ใช่แค่เรื่องงบฟุ่มเฟือย หากคือวิกฤตศรัทธาต่อระบบทั้งระบบ

ที่มา : รายการคมชัดลึก (คลิ๊กชม)