ความเชื่อมโยงระหว่างกันในอาเซียน

โดย สถาบันระหว่างประเทศเพื่อการค้าและการพัฒนา (ITD)  www.itd.or.th

แผนแม่บทว่าด้วยความเชื่อมโยงระหว่างกันในอาเซียน (Master plan on ASEAN connectivity 2025 - MPAC) มีเป้าหมายให้อาเซียน “เชื่อมโยงและรวมตัวกันอย่างไร้รอยต่อ เสริมสร้างความสามารถในการแข่งขัน เพิ่มการมีส่วนร่วมของทุกภาคส่วน และสร้างความรู้สึกเป็นประชาคมมากขึ้น” การเชื่อมโยงในความหมายของอาเซียนนี้ครอบคลุมตั้งแต่โครงสร้างพื้นฐาน กฎระเบียบ และประชาชนในกลุ่มประเทศสมาชิก โดย MPAC ให้ความสำคัญอย่างยิ่งกับการพัฒนาเส้นทางคมนาคมโดยเฉพาะโครงการ ASEAN Highway Network (AHN)ซึ่งมีแผนก่อสร้างถนน 23 สายระยะทางกว่า 38,400 กิโลเมตร และทางรถไฟ Singapore Kunming Rail Link (SKRL) ผ่านประเทศสิงคโปร์ มาเลเซีย ไทย กัมพูชา เวียดนาม และเชื่อมต่อไปยังคุนหมิง ประเทศจีน หากโครงการก่อสร้างแล้วเสร็จการคมนาคมขนส่งภายในอาเซียนจะเป็นไปอย่างสะดวกและรวดเร็วยิ่งขึ้น

แต่ในทางปฏิบัตินั้นการบรรลุแผน MPAC ยังคงมีข้อจำกัดและอุปสรรคโดยสังเขปดังนี้ อาเซียนขาดความพร้อมทางการเมืองและเศรษฐกิจ การสัญจรผ่านเส้นทางในอาเซียนต้องเผชิญกับอุปสรรคนานัปการ เนื่องจากบางประเทศขาดความเป็นเอกภาพทางการเมืองการปกครอง เช่น เส้นทางในประเทศเมียนมา บางพื้นที่อยู่ภายใต้เขตอิทธิพลของกลุ่มชาติพันธุ์ซึ่งมีกฎระเบียบเกี่ยวกับการขนส่งที่ต่างจากรัฐบาลกลาง ส่งผลให้ผู้ประกอบการขนส่งอาจมีต้นทุนที่สูงขึ้น ประกอบกับบางประเทศยังขาดความพร้อมในด้านสาธารณูปโภคขั้นพื้นฐาน จึงไม่เอื้ออำนวยต่อการเกิดเมืองใหม่และการขยายตัวทางเศรษฐกิจตามแนวเส้นทางที่วางแผนไว้ MPAC

ระบบคมนาคมที่แตกต่างกัน อาเซียนยังขาดการจัดระเบียบยานพาหนะข้ามแดนอย่างเบ็ดเสร็จ เนื่องจากแต่ละประเทศมีกฎระเบียบเรื่องยานพาหนะที่ต่างกัน อีกทั้งระบบพวงมาลัยซ้าย-ขวา และทะเบียนรถยังเป็นอุปสรรคในการขนส่งสินค้าข้ามแดน รัฐบาลแต่ละประเทศต้องใช้วิธีการเจรจาแบบทวิภาคีสร้างข้อตกลงร่วมกันเพื่อแก้ไขปัญหาเป็นรายกรณี

นอกจากนี้ ปัจจุบันการขนส่งสินค้าในอาเซียนส่วนใหญ่ยังใช้ทางบกเป็นหลัก รัฐบาลหลายประเทศจึงตัดสินใจลงทุนในเส้นทางบกมากเป็นพิเศษ ส่งผลให้ช่องทางการขนส่งสินค้าระหว่างกันอาเซียนยังคงกระจุกตัวอยู่ที่ทางบก ไม่ขยับขยายไปทางเรือหรือทางอากาศซึ่งบริบทในบางพื้นที่มีความสะดวกและมีต้นทุนการขนส่งที่ต่ำกว่าทางบก

ระบบการบริหารด่านชายแดนที่ต่างกัน อาเซียนพยายามแก้ไขระบบศุลกากรให้เป็นมาตรฐานเดียวกันผ่านระบบ ASEAN Single Window(ASW)แต่ในทางปฏิบัติแต่ละประเทศยังมีรายละเอียดและขั้นตอนทางศุลกากรที่แตกต่างกัน ขณะที่การจัดเก็บข้อมูลการขนส่งสินค้าข้ามแดนยังไม่สามารถทำได้อย่างครอบคลุม แม้ว่าการขนส่งสินค้าทางเรือและเครื่องบินจะมีระบบศุลกากรที่ชัดเจน แต่ปัญหาสำคัญอยู่ที่การขนส่งสินค้าทางบก เนื่องจากอาเซียนมีพรมแดนทางธรรมชาติเป็นแนวยาวไม่สามารถตั้งด่านควบคุมตลอดแนวชายแดนได้ ก่อให้เกิดการลักลอบขนส่งสินค้าหนีภาษีหรือสินค้าผิดกฎหมาย ส่งผลให้การคำนวณมูลค่าการค้าระหว่างประเทศในอาเซียนซึ่งผ่านระบบศุลกากรนั้นมีมูลค่าต่ำกว่ามูลค่าการค้าที่เกิดขึ้นจริง

ศักยภาพการแข่งขันของโลจิสติกส์ภายในประเทศ เมื่อการคมนาคมขนส่งข้ามพรมแดนมีความสะดวกมากขึ้น บทบาทของบริษัทผู้ให้บริการด้านโลจิสติกส์ขนาดใหญ่จากต่างประเทศจึงเพิ่มขึ้นเช่นกัน ส่งผลให้ผู้ประกอบการด้านโลจิสติกส์รายย่อยภายในประเทศไม่สามารถแข่งขันได้ จึงเป็นโจทย์ที่ท้าทายอาเซียนว่าทำอย่างไรจะสามารถประสานประโยชน์ระหว่างบริษัทขนส่งขนาดใหญ่กับผู้ประกอบการขนส่งรายย่อยภายในประเทศให้เติบโตไปด้วยกันได้

อย่างไรก็ดี ที่กล่าวมาข้างต้นเป็นเพียงส่วนหนึ่งจากปัญหาที่เกิดขึ้น การจะบรรลุเป้าหมายของ MPAC ในการสร้างความเชื่อมโยงระหว่างกันในอาเซียนให้สำเร็จตามเป้าหมายที่วางไว้ในปี 2568 นั้น ความแตกต่างทางการเมือง การปกครอง และช่องว่างการพัฒนาเศรษฐกิจของอาเซียน ยังคงเป็นข้อท้าทายสำคัญที่ต้องอาศัยความร่วมมือจากประเทศสมาชิก ในการแก้ไขกฎระเบียบและระบบโลจิสติกส์ภายในแต่ละประเทศให้เป็นไปในทิศทางเดียวกัน อันจะนำไปสู่การเชื่อมโยงอาเซียนอย่างไร้รอยต่อได้ในที่สุด