ความเหมือนของ ‘ซูมา’ และ ‘อาเซียน’

คอลัมน์เล่าเรื่องอาเซียน

ย้อนกลับไปเมื่อช่วงกลางทศวรรษ 1990 เมื่อครั้งที่ผมยังเป็นทนายความประจำบริษัท ผมไปทำงานในแอฟริกาใต้บ่อยครั้ง ในช่วงนั้นแอฟริกาใต้ซึ่งได้รับการขนานนามว่าเป็น "ชาติสีรุ้ง" ภายใต้การปกครองดูแลของ เนลสัน แมนเดลา หัวหน้าพรรคสมัชชาแห่งชาติแอฟริกา(เอเอ็นซี) และผู้ทรงอิทธิพลระดับโลก กำลังก้าวขึ้นพ้นมาจากหลายทศวรรษแห่งนโยบายการแบ่งแยกสีผิว

นั่นเป็นช่วงเวลาแห่งความหวังอันยิ่งใหญ่ แต่ก็แฝงด้วยความหวาดหวั่นและหวาดกลัวด้วยเช่นกัน

ผมสงสัยว่าความอยุติธรรมจากการถูกแบ่งแยกมาหลายศตวรรษนั้นได้รับการแก้ไขแล้วจริงหรือ แล้วนโยบายการแบ่งแยกที่ฝังรากลึกระหว่างคนเชื้อชาติแอฟริกัน คนผิวสี ชาวอินเดีย และคนผิวขาวได้รับการสมานแผลแล้วหรือไม่

ในชั่วขณะหนึ่งนั้น เวทมนตร์ของแมนเดลานับว่าได้ผล หลังการถูกคุมขังนานกว่า 27 ปี เขาสามารถใช้อำนาจทางศีลธรรมและทางการเมืองสร้างสันติภาพให้แอฟริกา และสกัดไฟแห่งเชื้อชาติไม่ให้ลุกลามได้

ผมกลับมายังเมืองเคปทาวน์ช่วงปีใหม่ที่ผ่านมา และได้พบกับทัศนียภาพอันงดงามของเมือง อย่างไรก็ดี แอฟริกาใต้มาถึงจุดชะงักงันอย่างไม่อาจโต้แย้งได้ โดยอัตราว่างงานอยู่ที่ 27% ขณะที่ธนาคารโลกเพิ่งคาดการณ์เมื่อไม่นานนี้ว่า เศรษฐกิจของแอฟริกาใต้จะขยายตัวเพียง 1.1% ในปี 2018

ภายใต้การปกครองของ เจคอป ซูมา ประธานาธิบดีคนปัจจุบัน สถาบันรัฐต่างๆ ล่มสลายจากภายใน และ "การกุมรัฐ" (State Capture) ซึ่งหมายถึงการคอร์รัปชั่นอย่างเป็นระบบ โดยปล่อยให้ผลประโยชน์จากเอกชนเข้ามากำกับการบริหารของรัฐ กลายเป็น คำพ้องของรัฐบาลพรรคเอเอ็นซีไปแล้ว

ซูมานั้นเป็นที่รู้จักจากชีวิตส่วนตัวอันมีสีสันและชวนกังขา ตรงข้ามกับบุคลิกอันเคร่งขรึมของอดีตผู้นำ ธาโบ เอ็มเบกี ผู้สืบทอดตำแหน่งจากแมนเดลา โดยซูมาปรากฏโฉมในรูปแบบการ์ตูนล้อเลียน ซึ่งมีลักษณะผสมผสานกันระหว่างการคอร์รัปชั่น การเล่นพรรคเล่นพวก และการเมืองเชื้อชาติ

ก่อนหน้านี้เมื่อเดือน มี.ค. 2016 ศาลสูงสุดของแอฟริกาใต้ตัดสินว่าซูมาละเมิดรัฐธรรมนูญจากการนำเงินภาษีไปสร้างสระว่ายน้ำและโรงภาพยนตร์กลางแจ้งในบ้านพักส่วนตัว แต่ซูมาแก้ต่างว่าสระว่ายน้ำดังกล่าวใช้เป็นแหล่งเก็บน้ำสำรองสำหรับดับเพลิง ไม่เพียงเท่านั้นซูมายังมีประวัติคอร์รัปชั่นถึง 783 ครั้ง แต่ไม่มีการตั้งข้อหาเลยแม้แต่ครั้งเดียว

สำหรับประเด็นที่ถือเป็นฟางเส้นสุดท้าย คือการเปิดโปงสายสัมพันธ์กับเครือข่ายธุรกิจ กุปตา สัญชาติแอฟริกาใต้-อินเดีย เมื่อปลายเดือน พ.ค. 2017 ภายใต้แฮชแท็ก #Guptaleaks ซึ่งแย้มถึงอำนาจที่ กุปตามีต่อรัฐบาลแอฟริกาใต้

ในเดือน ธ.ค. 2015 ลานลา เนเน รัฐมนตรีคลังที่ได้รับการนับถืออย่างมากนั้นถูกปลดออกจากตำแหน่ง ซึ่งเห็นได้ชัดว่าเพราะขัดขวางการทุ่มงบมากเกินไปกับโครงการที่กลุ่มกุปตาสนับสนุน ต่อมามีการแต่งตั้ง พราวิน กอร์ดแฮน อดีตรัฐมนตรีคลังคนล่าสุดขึ้นมา แต่ก็ถูกปลดออกจากตำแหน่งในการปรับคณะรัฐมนตรีเมื่อปี 2017 ซึ่งฉุดความเชื่อมั่นนักลงทุน จนสแตนดาร์ด แอนด์ พัวร์ ลดเครดิต เรตติ้งแอฟริกาใต้ลงมาสู่ระดับจังก์

แต่แม้ว่ากรรมการบริหารพรรค เอเอ็นซีจะขอให้ซูมาลงจากตำแหน่งถึง 2 ครั้ง ในช่วง 3 ปีที่ผ่านมา และซูมาเองยังเคยได้รับการลงมติไว้วางใจมาแล้วหลายครั้งแต่เขาก็ยังไม่ยอม ท่ามกลางความเปราะบางในพรรคเอเอ็นซี จนเสียคะแนนเสียงในเมืองโยฮันเนสเบิร์ก ศูนย์กลางเศรษฐกิจและฐานเสียงใหญ่ไปในการเลือกตั้งปี 2016

ด้วยเหตุนี้ รามาโฟซาซึ่งคาดว่าจะสืบทอดตำแหน่งประธานาธิบดีคนต่อไป จึงจะต้องเผชิญความท้าทายมหาศาลในการรวมชาติที่แตกระแหงเป็นเสี่ยงเข้าด้วยกัน บนความเสียหายต่อระบบการเมือง ขวัญกำลังใจในชาติและชื่อเสียงของประเทศมากมายเหลือคณา

คงไม่แปลกถ้าชาวอาเซียนเราจะ ไม่ใส่ใจเรื่องนี้ เพราะมองว่าเป็นเรื่องของทวีปแอฟริกาที่เต็มไปด้วยปัญหา แต่หากลองถามดูลึกๆ ในใจจริงแล้ว หลายคนคงมองเห็นความคล้ายคลึงกันกับหลายชาติของเราเองได้ไม่ยากนัก n