ท่อก๊าซไทย เปราะบางแค่ไหน

อานิก อัมระนันทน์

หนาวนี้หนาวมากจริงๆ แต่ประเทศไทยโชคดีที่อยู่ในภูมิอากาศร้อน ไม่เครียดเหมือนประเทศเขตหนาวที่การดำรงชีวิตของประชาชนต้องพึ่งพลังงานมากเป็นพิเศษ

เมื่อเดือน ธ.ค.ที่ผ่านมา มีการระเบิดในระบบท่อก๊าซในยุโรปถึงขนาดรัฐบาลอิตาลีประกาศ "ภาวะฉุกเฉิน" เป็นช่วงเวลาเดียวกับที่ท่อส่งน้ำมันในทะเลเหนือต้องถูกปิดเพื่อซ่อมแซมรอยร้าวเล็กๆ ขนาดเส้นผม (Hairline Crack) ที่ส่งผลให้ราคาน้ำมันดิบพุ่งขึ้นสูงสุดในรอบ 2 ปี ที่ 65 ดอลลาร์สหรัฐ/บาร์เรล

"ภาวะฉุกเฉิน" ในอิตาลีร้ายแรงขนาดไหน? และสำหรับประเทศไทยซึ่งพึ่งพาก๊าซในการผลิตไฟฟ้ามากกว่า (ที่ 60%) ระบบท่อส่งก๊าซของไทยเปราะบางแค่ไหน?

การระเบิดที่ศูนย์ส่งก๊าซบวมการ์เทน ทางตะวันออกของประเทศออสเตรีย ทำให้การส่งก๊าซจากรัสเซียเข้าส่วนหนึ่งของยุโรปต้องหยุดชะงัก โดยเฉพาะอิตาลีซึ่งพึ่งพาก๊าซ 40% ในการผลิตไฟฟ้า โดย 1 ใน 3 มาจากรัสเซีย แต่ความจริงไม่ได้มีผลกระทบมากมายอย่างที่ชื่อของสถานการณ์บ่งบอก แม้มีคนเสียชีวิต 1 ราย บาดเจ็บอีก 21 ราย แต่การแก้ปัญหาโดยปรับแนวท่อหลบทำให้สามารถกลับมาจ่ายก๊าซจากรัสเซียใหม่ได้ภายในคืนวันเดียวกันนั้นเอง

อย่างไรก็ตาม ความต้องการใช้ไฟฟ้า-พลังงานเกิดขึ้นอย่างต่อเนื่องทุกวินาที จึงได้มีการประกาศ "ภาวะฉุกเฉิน" เพราะภายใต้กฎของสหภาพยุโรป (อียู) การประกาศภาวะฉุกเฉินทำให้อิตาลีสามารถผลิต "ไฟฟ้าต้องห้าม" จากถ่านหินและน้ำมันเต็มกำลังผลิตได้ ผลกระทบต่อการผลิตไฟฟ้าในอิตาลีจึงน้อยมาก

ระบบท่อก๊าซในประเทศไทยเป็นเครือข่ายที่พัฒนามาตามแผนแม่บทเป็นระยะๆ ในอ่าวไทยมีท่อหลัก 3 เส้น เป็นท่อหุ้มคอนกรีตฝังอยู่ใต้พื้นทราย ห่างกันประมาณ 1-3 กม. แม้ทั้ง 3 เส้นจะมารวมกันที่โรงแยกก๊าซที่ระยอง ซึ่งทำให้ความเสี่ยงจุดนี้สูง แต่ก็ได้มีการสร้างคลังนำเข้าก๊าซธรรมชาติเหลว หรือแอลเอ็นจี ห่างออกไปราว 10 กม. โดยมีคลังแอลเอ็นจีใหม่ที่กำลังสร้างซึ่งห่างไปอีก 5 กม. เป็นการช่วยกระจายความเสี่ยง เพราะแอลเอ็นจีเป็นก๊าซธรรมชาติเหลวที่นำเข้าทางเรือ ไม่อาศัยท่อทางทะเล นอกจากนี้แอลเอ็นจียังเก็บสต๊อกเป็นการสำรองได้ ในขณะที่ก๊าซธรรมชาติยังไม่มีการกักเก็บ

ส่วนระบบท่อบนบกก็เป็นโครงข่ายที่เชื่อมโยงถึงกัน ทดแทนกันได้ กรณีเส้นใดเส้นหนึ่งเป็นปัญหา อย่างท่อเส้นที่ 5 ที่กำลังก่อสร้างบนบกเป็นการเชื่อมโยงตะวันออก-ตะวันตก ตั้งแต่ระยอง บางปะกง จนถึงราชบุรี จะทำให้โรงไฟฟ้าในแนวนี้สามารถรับก๊าซทั้งที่ผลิตในเมียนมาและอ่าวไทยได้ รวมทั้งแอลเอ็นจีที่สามารถเข้าได้ทั้งทางภาคตะวันออกและตะวันตกจากเมียนมา ภาพรวมของระบบท่อก๊าซของไทยจึงถือว่าเป็นโครงข่ายที่แข็งแรงทีเดียว แม้ท่อก๊าซที่ป้อนโรงไฟฟ้าจะนะจากโครงการร่วมไทย-มาเลเซีย (JDA) จะเป็นเส้นเดี่ยวซึ่งเสี่ยง และจะนะเคยต้องใช้น้ำมันปั่นไฟเมื่อเกิดปัญหา แต่สถานการณ์ปัจจุบันก็เปลี่ยนไปแล้ว

มีข่าวการซ่อมบำรุงจุดต่างๆ ในระบบท่อก๊าซอ่าวไทยทุกปี (Planned Shutdown) ส่งผลให้ปริมาณส่งก๊าซในส่วนนั้นลดน้อยลง แต่การเตรียมการรองรับอย่างดีของทุกฝ่ายที่เกี่ยวข้องทั้งภาคก๊าซและไฟฟ้า ทำให้การผลิตไฟฟ้าดำเนินได้อย่างต่อเนื่อง รวมทั้งกรณีการซ่อมแซมที่ไม่วางแผน (Unplanned Shutdown) ซึ่งก็เกิดขึ้นทุกปีด้วย ทั้งนี้การมีหน่วยงานเดียว (คือ ปตท.) เป็นผู้รวบรวมก๊าซจากแหล่งผลิตต่างๆ (Aggregator) ก็คงมีส่วนช่วย

ไทยยังไม่เคยเจออุบัติเหตุระบบท่อก๊าซที่ทำให้ไฟฟ้าขาด มีแต่กรณีที่ภาคใต้เกิดไฟฟ้าดับในวงกว้าง 14 จังหวัดเป็นเวลาหลายชั่วโมง เมื่อปี 2556 ซึ่งไม่เกี่ยวกับการส่งก๊าซ แต่เป็นเพราะระบบสายส่งไฟฟ้าจากภาคกลางลงไปภาคใต้ซึ่งเป็นคอขวดยาวเกิดอุบัติเหตุ เพื่อลดความเสี่ยงในอนาคตจึงมีแผนการเพิ่มกำลังผลิตไฟฟ้าในภาคใต้ แต่ประสบปัญหามาก ทั้งที่ จ.กระบี่ และ อ.เทพา จ.สงขลา เป็นโรงไฟฟ้าที่นำเข้าถ่านหินคุณภาพและใช้ "เทคโนโลยีสะอาด" แต่มีการต่อต้านรุนแรงจากบางภาคส่วน ซึ่งอาจไม่ใช่ตัวแทนคนในพื้นที่ และรัฐบาลก็ลังเลที่จะเดินหน้า รัฐมนตรีพลังงานคนปัจจุบันได้สั่งให้ทบทวนแผนงานใหม่หมดแล้ว

ในสถานการณ์ปัจจุบันก๊าซธรรมชาติเหลว หรือแอลเอ็นจี มีมากหลากหลายแหล่ง ราคาก็ถูกลงมามาก รวมทั้งในสัญญาระยะยาวด้วย ทั่วโลกมีความตระหนักมากขึ้นต่อ "ปัญหาโลกร้อน" คือการเปลี่ยนแปลงภูมิอากาศที่รุนแรงมากขึ้น รวมทั้งความหนาวขึ้นในบางพื้นที่ ตลอดจนความผันผวนของลมฟ้าอากาศ กอปรกับต้นทุนพลังงานหมุนเวียนที่ลดต่ำลงมากทำให้ความน่าสนใจของถ่านหินลดลงกว่าแต่ก่อนที่เคยเป็นเชื้อเพลิงราคาต่ำที่ช่วยกระจายความเสี่ยงของการพึ่งพาก๊าซในอ่าวไทยมากเกินไป

หากคิดรวมต้นทุนต่อสิ่งแวดล้อมที่โรงไฟฟ้าถ่านหินไม่ต้องจ่าย ร่วมกับความไม่ยอมรับของประชากรบางส่วน ก็อาจทำให้ถ่านหินเป็นทางไม่น่าเลือกนักสำหรับผู้มีอำนาจ ฝ่าย "เอาถ่าน" อาจบอกว่าหากโรงไฟฟ้าใหม่ภาคใต้ใช้ก๊าซกันหมดก็จะเสี่ยง เพราะท่อจากอ่าวไทยที่ส่งก๊าซจากโครงการร่วมไทย-มาเลเซีย (JDA) มาขึ้นที่โรงไฟฟ้าจะนะนั้นเป็นเส้นเดียว ซึ่งก็มีความเสี่ยงสูงจริง

แต่ก๊าซที่จะป้อนโรงไฟฟ้าใหม่ภาคใต้สามารถเป็นแอลเอ็นจีได้ โดยสร้างคลังแอลเอ็นจีแบบลอยน้ำ (FSRU) ทางฝั่งอันดามันแล้วต่อท่อเข้ามา ถือเป็นการกระจายความเสี่ยงในส่วนที่เปราะบางที่สุด n