ราชสกุลในพระบรมราชจักรีวงศ์ (44)

วิมลพรรรณ ปีตธวัชชัย

ครั้นถึงวันที่ 6 ต.ค. มีพยานปรากฏว่า พระยอดภายในแตกมีพระบุพโพออก แต่นั้นมาพระอาการก็ทรุดลงรวดเร็วอย่างน่าใจหายภายใน 3 วันเท่านั้น แลสมเด็จพระนางเจ้าพระอัครมเหสีทรงหายพระทัยครั้งสุดท้ายในวันที่ 10 ต.ค. พุทธศก 2395 เพลา 6 นาฬิกา หลังเที่ยง เสียงโศกาลัยอาดูรภาพปริเทวนาการแห่งพระประยูรวงศาข้าหลวงในราชสำนักขณะนั้น ดังสร้านสนั่น น่าอเนจอนาถยิ่งนัก

จึงได้สรงพระศพพระนางเจ้าและทรงเครื่องขัตติยมราภรณ์ศุกลัม ตามพระราชประเพณี พระอัครมเหสีอันสูงศักดิ์ สมพระเกียรติยศอย่างเต็มที่ ห่อด้วยกัปปาสิกะ เศวตพัสตร์หลายชั้นแล้วเชิญลงพระลองทอง และสรวมพระชฎากษัตรีย์ เหนือพระศิโรเพศ ประกอบพระโกศทอง แห่จากพระตำหนักพระอัครมเหสี ในราตรีนั้น สู่พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท ในพระบรมมหาราชวัง ประดิษฐานไว้เหนือพระแท่นแว่นฟ้า ตรงที่ตั้งพระบรมศพพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ซึ่งประดิษฐานอยู่ไตรรัตน์มาส คือแต่เดือน เม.ย. พุทธศก 2394 จนกระทั่งเดือน พ.ค. ศกนี้ พระศพสมเด็จพระนางเจ้าพระอัครมเหสีพระองค์นี้ก็ประดิษฐานไว้โดยมหศักดิ์ สมพระเกียรติยศอย่างสูงประดับรอบล้อมไปด้วยสรรพสิ่งอลงกตทั้งปวง บรรดาเฉลิมพระอิสริยยศจนกว่าจะได้พระราชทานเพลิง ซึ่งคงจะกินเวลาราว 4 หรือ 5 เดือน ด้วยการสร้างพระเมรุ และประกอบการพระราชพิธีสมพระอิสริยศักดิ์ บางทีจะตกราวเดือน มี.ค. ศกนี้ หรือเดือน เม.ย. ศกหน้า (19 มี.ค. 2390)

สมเด็จพระนางเจ้าโสมนัสวัฒนาวดี พระอัครมเหสี ผู้ทรงคุณธรรมอันประเสริฐพระองค์นี้ เป็นพระราชบุตรีบุญธรรมที่ทรงพิศวาสอย่างยิ่งยอดของพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว มาแต่ยังทรงพระเยาว์ และเลื่อนพระอิสริยยศในราชตระกูลสูงขึ้น จนพระชันษา 13 ปี ทรงดำรงศักดิ์สูงสุดเสมอเจ้าฟ้าพระราชธิดาฝ่ายใน และได้เป็นพระอัครมเหสีคู่พิศวาสของพระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหามงกุฎ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระเจ้าแผ่นดินสยามมาแต่เมื่อเริ่มคริสต์ศักราชศกนี้ ทรงพระสำราญ พระชนม์ชีพร่วมสันนิวาส กับพระบาทสมเด็จพระบรมราชสวามี โดยถูกต้องขัตติยนิติราชประเพณี ผู้เป็นมหากษัตราธิราชสยาม ดำรงพระอิสริยศักดิ์อย่างสูงสุด โดยเกษมสวัสดิ์มาได้เพียง 7 เดือน คือ แต่เดือน ม.ค. ถึงปลายเดือน ก.ค.แต่จำเดิม แต่วันที่ 10 ส.ค. จนวันที่ 10 ต.ค. รวม 2 เดือน หรือ 62 วัน พระนางพระประชวร เมื่อฉะนี้ พระนางทรงดำริพระอิสริยศักดิ์ เป็นพระอัครมเหสีอยู่เพียง 9 เดือน และเศษอีกน้อยวันเท่านั้น โดยเหตุที่พระนางมาสู่สวรรคตเสียด้วยอุบัติเหตุแต่ในเวลากำลังทรงพระวัยเป็นยุพดีกษัตรีย์ ทั้งทรงพระคุณสมบัติสมควรเคารพนับถืออย่างยิ่งยวด และยังมีทางจะทรงเจริญรุ่งเรืองสืบไปภายหน้า เริ่มแต่ได้เสวยสุขสำเริงอย่างเต็มเปี่ยมมาได้น้อยเวลาฉะนี้ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว และท่านผู้อื่นๆ อีกเป็นอันมาก ใช่แต่ในกรุงสยาม แต่ยังลามไปถึงอเนกนิกรมนุษย์ในแว่นแคว้นชาวเมืองต่างประเทศด้วย

เมื่อพระอัครมเหสีสวรรคตแล้ว บรรดาแพทย์ ไทย จีน และอเมริกัน ลงความเห็นกันว่ามีเหตุอันน่าเชื่ออย่างยิ่ง ที่จะรู้หรือเชื่อว่า มูลพระโรคซึ่งยากที่จะบำบัดอย่างยิ่ง และในที่สุดถึงทำลายพระชีวิตอันมีค่าสูงสุดแห่งสมเด็จพระนางเจ้าพระอัครมเหสีได้เกิดขึ้นโดยลับๆ มาก่อนราชาภิเษกสมรสกับพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวนั้นแล้ว ด้วยพระนางทรงอวบพระองค์ผิดธรรมดานารีซึ่งมีวัยเสมอพระนาง และกลับซูบพระกายลงทันที ทั้งทรงพระกาสะด้วยแต่พระปฐมอาการประชวรของพระนางนั้น ภายหลังมาปรากฏขึ้นแต่วันที่ 25 มิ.ย.นี้ ดังกล่าวแล้วข้างต้น

โดยเหตุสมเด็จพระนางเจ้าพระอัครมเหสีพระองค์นี้ แต่เบื้องหลังเป็นหม่อมเจ้ากำพร้าพระบิดา และได้มาเป็นพระราชบุตรีบุญธรรมของสมเด็จพระเจ้าแผ่นดิน โดยเดชะพระมหากรุณาธิคุณ พระนางจึงเป็นผู้รับมรดก ทั้งสวิญญาณกทรัพย์ และอวิญญาณกทรัพย์ บรรดาเป็นของพระ บิดาและพระเจ้าป้า ถึงบัดนี้ พระนางหามี พระภาดาหรือพระภคินีร่วมหรือต่างพระชนนี องค์ใดองค์หนึ่งอีกไม่ เพราะพระนางทรงเป็น ธิดาโทนของพระชนกของพระนางจึงบัดนี้ หามีตัวทายาทผู้จะรับพระมรดกไม่ บรรดาทรัพย์ศฤงคาร ของพระนางทั้งสิ้น รวมทั้งตัวเงินตราก็มากทั้งเงินขึ้นประจำปี หรือพระสมบัติส่วนพระองค์นั้น ก็จำจะต้องเข้าพระคลังหลวง เมื่อเสร็จงาน พระเมรุพระราชทานเพลิงแล้วตามอย่าง ธรรมเนียม

พระบาทสมเด็จพระเจ้าแผ่นดินได้ตกลงพระราชหฤทัยว่า พระสมบัติของพระนางส่วนหนึ่งเป็นจำนวนเงินมาก จะได้จ่ายเพิ่มพูนทักษิณกุศล บูรณะสังฆาวาสของพระบิดา (บางทีจะเป็นวัดราชนัดดาอุทิศถวาย) และของพระเจ้าป้าของสมเด็จพระนางเจ้า (คือวัดเทพธิดา) แต่อีกส่วนหนึ่งจะได้จ่ายสร้างพระอาวาสใหม่ที่เขตกำแพงเมืองใหม่แห่งพระมหานครนี้ ในนามาภิไธยของพระนางว่า "วัดโสมนัสวิหาร" และที่เหลือนอกนั้นจะได้จ่ายบูรณปฏิสังขรณ์พระอารามอันจำเป็นจะต้องช่วยเหลือ เพื่อสาธารณประโยชน์แห่งพระมหานครนี้

อนึ่ง เพราะมีคนที่พระนางทรงรู้จักมักคุ้นอยู่ แทบจะทุกหัวเมืองในสยามราชอาณาจักรและเมืองใกล้เคียง ยังมีแม้บางท่านในเมืองต่างประเทศ คือ จีน แขก ชวา เป็นต้น บรรดาเป็นพระสหายสนิทของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวก็ย่อมเป็นพระมิตรของพระนางด้วย เพราะภักดีต่อพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว เหตุฉะนั้นพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวจึงมีพระบรมราชโองการโปรดเกล้าฯ ให้จดหมายเหตุพระอาการทรงพระประชวรและสวรรคตแห่งสมเด็จพระอัครมเหสีนั้นเป็นภาษาสยาม สำหรับประกาศให้ทราบทั่วพระราชอาณาจักรสยามรัฐมณฑลและเมืองใกล้เคียงทุกทิศานุทิศ ทั้งให้แปลเป็นภาษาอังกฤษ เพื่อได้พิมพ์ส่งไปให้ทราบประวัติแห่งพระอัครมเหสีแต่ต้นจนสวรรคตแก่พระสหายของพระนางที่เป็นชาวอังกฤษ ฯลฯ จะได้ทราบแน่ถึงเรื่องพระนางโดยมิพักต้องสืบสวนและเข้าใจไปต่างๆ n