โลกาวินาศ

อรุณ จิรชวาลา

ตลาดหุ้นไทยตีราคาธุรกิจค้าปลีกสูงมาก พี/อีของบริษัทในตลาดส่วนใหญ่สูงเกิน 30 เท่า ซึ่งแฝงความหมายว่า ตลาดคาดว่าบริษัทเหล่านี้จะเติบโตและมีความสามารถในการทำกำไรมากกว่าปัจจุบันหลายเท่าภายในไม่กี่ปีข้างหน้า เปรียบกับบางธุรกิจซึ่งตลาดคิดว่าถึงหรือใกล้ถึงจุดอิ่มตัวแล้ว เช่น กลุ่มธนาคารพาณิชย์ขนาดใหญ่ ที่พี/อีอยู่ในระดับเพียง 10-12 เท่า

ก่อนหน้านี้ ตลาดทุนสหรัฐก็ให้เครดิตธุรกิจค้าปลีกสูงมากเช่นกัน แต่ปรากฏการณ์ในช่วงหลัง โดยเฉพาะอย่างยิ่งตั้งแต่ปี 2016 เป็นต้นมา ทำให้หลายคนถึงกับเชื่อว่าธุรกิจค้าปลีกใกล้ถึงกาลอวสาน จำนวนคนไปเดินซื้อของในศูนย์การค้าภายในไม่กี่ปีหายไปกว่าครึ่ง และยังคงมีแนวโน้มลดลงต่อเนื่อง อีกด้านหนึ่ง จำนวนศูนย์การค้าและร้านค้าที่เปิดใหม่มีน้อยกว่าที่ปิดไปปีละหลายพันแห่ง หลายบริษัทประสบปัญหาขาดสภาพคล่อง ต้องประกาศล้มละลายบ้าง ปิดกิจการไปเลยบ้าง

เกิดอะไรขึ้นในสหรัฐ และปรากฏการณ์เดียวกันนี้จะเกิดขึ้นในประเทศไทยในอนาคตอันใกล้หรือไม่ เราลองมาไล่เรียงดูกันนะครับ เผื่อจะเป็นประโยชน์ในการบริหารความเสี่ยงสำหรับผู้ลงทุน

1.ในสหรัฐ ตลาดการค้าแบบออนไลน์กำลังได้รับความนิยมจาก ผู้บริโภคมากขึ้นเป็นลำดับ และมี ขนาดใหญ่กว่าเดิมมาก จนสามารถ แย่งส่วนแบ่งตลาดจากการเดิน ซื้อสินค้าตามห้างได้ โดยในปี 2016 ยอดขายในตลาดออนไลน์ขยายตัว กว่า 10% ในขณะที่ยอดขายใน ห้างสรรพสินค้าลดลง 4.8%

มองไปข้างหน้า ตลาดออนไลน์มีแต่จะเติบโตมากขึ้น เพราะเทคโนโลยีที่เกี่ยวข้องยิ่งนับวันยิ่งทันสมัย ในขณะที่ผู้บริโภควัยชราก็ทยอยล้มหายตายจากไป และถูกแทนที่ด้วยผู้บริโภควัยหนุ่มสาวที่คุ้นเคยกับระบบออนไลน์มากกว่า การซื้อขายผ่านระบบออนไลน์นอกจากจะสะดวกสบายแล้ว ยังประหยัดทั้งเวลาและค่าใช้จ่าย

ในประเทศไทย การซื้อขายแบบออนไลน์ก็กำลังเป็นที่นิยมมากขึ้น เช่นกัน แต่ขนาดของตลาดออนไลน์ ยังไม่ใหญ่พอที่จะไปแย่งส่วนแบ่ง ตลาดของการเดินซื้อของตามห้าง อย่างมีนัยสำคัญ

อุปสรรคในการพัฒนาตลาดออนไลน์ในบ้านเรายังมีหลายเรื่อง เช่น กฎหมายที่รองรับยังไม่ดีพอ ผู้บริโภค ที่ถูกเอารัดเอาเปรียบบ่อยครั้งเอาผิด ผู้หลอกลวงไม่ได้ ระบบการชำระเงิน ยังไม่มีมาตรฐาน และระบบการจัด ส่งสินค้าก็ยังไม่เป็นมาตรฐานเช่นกัน

2.ธุรกิจค้าปลีกในสหรัฐตกอยู่ในสภาพอุปทานขยายตัวเร็วกว่าอุปสงค์ต่อเนื่องมานานหลายสิบปี กล่าวคือ เริ่มตั้งแต่ปี 1954 กฎหมายภาษีอนุญาตให้ศูนย์การค้าตัดค่าเสื่อมสิ่งปลูกสร้างเร็วกว่าปกติ ซึ่งเอื้อประโยชน์ต่อการลงทุน ทำให้มีการก่อสร้างศูนย์การค้าแห่งใหม่ๆ ขึ้นมาเป็นจำนวนมาก สถิติตั้งแต่ปี 1970-2015 จำนวนศูนย์การค้าเพิ่มเร็วเป็น 2 เท่าของอัตราการเพิ่มของประชากร ในช่วงเศรษฐกิจขาขึ้น ปัจจัยด้านอื่นช่วยกลบเกลื่อนไม่ให้เห็นปัญหาเด่นชัด แต่พอวงจรธุรกิจเป็นขาลง ก็เหมือนน้ำลด ตอผุด ปัญหาต่างๆ ประดังเข้ามา และทวีความรุนแรงยิ่งขึ้น

ในบ้านเรา เข้าใจว่าปัจจัยด้านภาษีไม่มีความแตกต่างระหว่างอดีตกับปัจจุบัน แต่สังเกตว่าในหลายปีหลัง มีศูนย์การค้าผุดขึ้นมาเป็นดอกเห็ด ทั้งในบริเวณใจกลางเมืองและชานเมือง ทั้งในกรุงเทพฯ และต่างจังหวัด หลายแห่งเห็นมีคนเดินไปเดินมาไม่มากนัก และบางแห่งอยู่ได้ไม่นานก็ปิดกิจการ เกิดเป็นความรู้สึกว่า ภาวะอุปทานมากกว่าอุปสงค์อาจจะอยู่ไม่ห่างไกลนัก

ผมเข้าใจเอาเองว่า แรงจูงใจหลักในบ้านเราคือเรื่องดอกเบี้ยเงินฝากที่ต่ำกว่าในอดีตมาก ทำให้คนกินดอกเบี้ยจำนวนหนึ่งรู้สึกว่าเก็บค่าเช่าดีกว่า เพราะมีโอกาสได้กำไรจากราคาอสังหาริมทรัพย์ที่เพิ่มขึ้นด้วย

3.อุปนิสัยในการบริโภคของคนอเมริกันเปลี่ยนไป สัดส่วนของรายจ่ายเพื่อซื้อสินค้าลดลง ในขณะที่รายจ่ายด้านบริการเพิ่มขึ้น เช่น การรับประทานอาหารตามภัตตาคาร การ ท่องเที่ยว การศึกษา ตลอดจนด้านสุขภาพและการรักษาพยาบาล

ที่เป็นเช่นนี้ส่วนหนึ่งน่าจะเป็นเพราะสินค้าโดยทั่วไปมีราคาถูกลง ในขณะที่ค่าบริการแพงขึ้น สินค้าถูกเกิดจากเทคโนโลยีที่ใช้ในการผลิตมีประสิทธิภาพมากขึ้น ราคาพลังงาน ต่ำลง นอกจากนี้ ประเทศคู่ค้าของสหรัฐก็ตัดราคาแข่งกันด้วย

ปรากฏการณ์เดียวกันนี้ยังไม่เกิดขึ้นในบ้านเรา หรือถ้าเริ่มแล้วก็ช้ากว่ามาก เพราะราคาค่าบริการของเรายังไม่สูงขึ้นเร็วนัก ในหมู่ผู้ให้บริการยังมีการแข่งขันสูง และต้นทุนด้านบริการโดยทั่วไปยังสูงช้า นอกจากนี้ ศูนย์การค้าของเราส่วนใหญ่มีธุรกิจร้านอาหารเป็นองค์ประกอบที่สำคัญอยู่ด้วย คนไปเดินห้างมักจะไปเพื่อเข้าร้านอาหารด้วยในคราวเดียวกัน

4.กลุ่มชนชั้นกลางในสหรัฐหยุดขยายตัว มีผู้เชี่ยวชาญบางคนที่ยืนยันว่าหดตัวแล้วด้วยซ้ำไป กลุ่มนี้เป็นกลุ่มที่เดินห้าง และเป็นกลุ่มลูกค้าหลักของธุรกิจค้าปลีก เมื่อขนาดของกลุ่มไม่ใหญ่ขึ้น สัดส่วนของเงินที่ใช้ซื้อสินค้าลดลง ตลอดจนมีการหันไปใช้ช่องทางอื่นในการซื้อสินค้าด้วย จึงหนีไม่พ้นที่ธุรกิจค้าปลีกจะได้รับผลกระทบ

เรื่องทำนองเดียวกันนี้ยังไม่เกิดขึ้นในบ้านเรา จำนวนประชากรโดยรวมของเรายังขยายตัว แม้จะไม่เร็วนัก เรายังมีคนชนบทที่ทยอยหลั่งไหลเข้ามาในเขตเมือง และคนในภาคการเกษตรที่ผันตัวเข้ามาอยู่ในภาคอุตสาหกรรมและภาคบริการ เรายังเห็นการขยายตัวของเขตเมือง ทั้งในกรุงเทพฯ และต่างจังหวัด เรายังเห็นการขยายตัวของกลุ่มคนชั้นกลางที่มีกำลังซื้อมากขึ้น ศูนย์การค้าตามชานเมืองส่วนใหญ่ก็เปิดขึ้นมาเพื่อรองรับความต้องการบริโภคของคนกลุ่มนี้

มาตรฐานด้านคุณภาพเป็นอีกปัจจัยหนึ่งที่ผลักดันผู้บริโภคให้หันไปซื้อจากศูนย์การค้ามากขึ้น สินค้าที่ซื้อจากร้านโชห่วยและจากข้างถนนมัก จะขาดหลักประกันด้านคุณภาพ บ้างหมดอายุ บ้างมีสารพิษเจือปน ทำให้ผู้บริโภคหันไปพึ่งบริการของธุรกิจค้าปลีกมากขึ้น เพราะมั่นใจเรื่องคุณภาพและความปลอดภัยมากกว่า

5.ปัญหาหนี้สินและสภาพคล่อง ในช่วงขาขึ้น ธุรกิจค้าปลีกในสหรัฐนอกจากจะขยายตัวเร็วกว่าที่ควรแล้ว ยังมีการซื้อและควบรวมกิจการกันด้วย บ่อยครั้งจะพึ่งพาการกู้ยืมจากสถาบันการเงิน และจากการออกตราสารหนี้ขายในตลาดทุน ซึ่งตลาดก็เต็มใจรองรับ เพราะเครดิตอยู่ในระดับที่ยอมรับได้ แต่พอสถานการณ์เปลี่ยน วงเงินที่ได้รับก็ลดลง ตราสารหนี้ก็หาตลาดยากขึ้น ในขณะเดียวกัน ก็มีหนี้ที่ครบกำหนดต้องชำระ จึงไม่น่าแปลกใจที่หลายบริษัทประสบปัญหาด้านการเงิน

ในบ้านเรา เนื่องจากตลาดหุ้นให้ราคาธุรกิจค้าปลีกสูง การเพิ่มทุนจึงทำได้ง่ายกว่า อาจจะโดยการขายหุ้นเพิ่มทุน โดยการออกวอร์แรนต์ หรือเพิ่มทุนทางอ้อมโดยการจ่ายเงินปันผลเป็นหุ้น แต่ก็ยังมีบางบริษัทที่ใช้เงินกู้จากสถาบันการเงินแทน อาจจะเพราะเห็นว่าดอกเบี้ยต่ำ หรือไม่อยากให้กำไรต่อหุ้นลดลง แต่แน่นอนว่าการทำเช่นนี้ย่อมทำให้มีความเสี่ยงด้านสภาพคล่องมากขึ้น

ก่อนจบ แม้องค์ประกอบส่วนใหญ่จะยังเอื้อต่อธุรกิจค้าปลีกในบ้านเรามากกว่าในสหรัฐ แต่ก็คงต้องยอมรับกันว่า ปัจจัยด้านเทคโนโลยีมาแรงมาก ทำให้ผู้ลงทุนต้องระวังความเสี่ยงอยู่บ้าง ไม่มากก็น้อย n