ผ่าโมเดลฟื้น ‘คุ้งบางกระเจ้า’ สู่เวนิสตะวันออก ด้วยกลไกรัฐระบบเปิด

 

ทุกๆ ปี ผืนป่าและสวนยกร่องกว่า 12,000 ไร่ ของ “คุ้งบางกระเจ้า” อำเภอพระประแดง จังหวัดสมุทรปราการ ทำหน้าที่ผลิตออกซิเจนบริสุทธิ์ราว 180,000 ตัน ส่งข้ามแม่น้ำเจ้าพระยามาหล่อเลี้ยงผู้คนในกลางกรุงเทพมหานคร ไม่ว่าจะเป็นย่านคลองเตย บางนา หรือยานนาวา 

 

ทว่าสิ่งที่คนเมืองส่งกลับคืนไปตามกระแสน้ำ กลับเป็นขยะพลาสติกจำนวนมหาศาลที่ลอยไปติดค้างอยู่ตามคุ้งน้ำ อย่างไรก็ตาม ขวดพลาสติกเป็นเพียงภาพสะท้อนปลายเหตุ เพราะวันนี้ “ปอดของคนเมือง” กำลังเผชิญความท้าทายรุมเร้าที่ซับซ้อนกว่าเรื่องขยะ

 

ทั้งวิกฤตการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศที่ทำให้น้ำทะเลหนุนสูงดันความเค็มรุกเข้าทำลายสวนผลไม้ ช่องโหว่ของกฎหมายภาษีที่ดินและสิ่งปลูกสร้างในอัตราก้าวหน้าที่ทำให้เจ้าของที่ดินหลายรายเข้าใจว่าป่าจากและป่าชายเลนคือพื้นที่รกร้างว่างเปล่า

 

จึงตัดสินใจโค่นป่าธรรมชาติที่เคยเป็นแหล่งกักเก็บคาร์บอนและอนุบาลสัตว์น้ำวัยอ่อน เพื่อหันไปปลูกกล้วยหรือมะนาวเลี่ยงภาษี ไปจนถึงประกาศเขตคุ้มครองสิ่งแวดล้อมตั้งแต่ปี 2562 ที่ห้ามสร้างอาคารสูงเกิน 8 เมตร และห้ามทำอุตสาหกรรมในพื้นที่

 

ข้อจำกัดเหล่านี้ทำให้คนบางกระเจ้าต้องเสียสละโอกาสทางเศรษฐกิจ เพื่อรักษาทัศนียภาพสีเขียวให้คนกรุงเทพฯ และโรงแรมหรูริมแม่น้ำได้ชื่นชมฟรีๆ

 

คำถามสำคัญคือ รัฐและสังคมจะสร้างความเป็นธรรมให้ผู้ดูแลปอดผืนนี้อย่างไร ก่อนที่พื้นที่สีเขียวจะค่อยๆ หดหายไป?

 

จากเวทีโลก ‘OGP’ สู่ห้องทดลองนวัตกรรมภาครัฐ

 

Posttoday ได้ร่วมพูดคุยกับ ดร.บัณฑูร เศรษฐศิโรตม์ ประธานอนุกรรมการพัฒนาระบบราชการเกี่ยวกับการส่งเสริมการบริหารภาครัฐระบบเปิดและการมีส่วนร่วม โดยดร.บัณฑูรให้มุมมองที่น่าสนใจว่า

 

จุดเปลี่ยนสำคัญของการแก้ปัญหานี้เกิดขึ้นเมื่อเดือนมกราคม 2569 ที่ผ่านมา หลังจากประเทศไทยใช้ความพยายามยาวนานกว่า 7 ปี ในการยกระดับธรรมาภิบาล ความโปร่งใส และกลไกการมีส่วนร่วม จนผ่านเกณฑ์การประเมินเข้าเป็นสมาชิกลำดับล่าสุดของ ภาคีความร่วมมือภาครัฐระบบเปิด (Open Government Partnership: OGP) ร่วมกับอีก 74 ประเทศทั่วโลก

 

ดร.บัณฑูร อธิบายว่า หัวใจของภาครัฐระบบเปิด (Open Government) ไม่ใช่เพียงการเปิดเผยข้อมูลข่าวสารของราชการ แต่คือการเปิดพื้นที่ให้ประชาชนในฐานะผู้รับประโยชน์เข้ามามีส่วนร่วมตั้งแต่ต้นน้ำ ตั้งแต่การเสนอกฎหมาย การแก้ปัญหาความยากจน ไปจนถึงการจัดการสิ่งแวดล้อม

 

โดยเมื่อเข้าเป็นสมาชิก OGP แล้ว ไทยต้องจัดทำแผนปฏิบัติการระดับชาติระยะ 4 ปี ขับเคลื่อน 4 วาระหลัก ได้แก่ การรับมือการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศและสิ่งแวดล้อม การต่อต้านคอร์รัปชัน การปฏิรูปกระบวนการยุติธรรม และการยกระดับการมีส่วนร่วมของประชาชน

ในมิติสภาพภูมิอากาศและสิ่งแวดล้อม คณะทำงานได้ปักหมุดพื้นที่ปฏิบัติการนำร่อง 6 แห่ง แบ่งเป็นระดับจังหวัด 4 แห่งที่มีโจทย์ใหญ่เรื่องฝุ่น PM 2.5 คือ กรุงเทพมหานคร เชียงใหม่ สระบุรี และน่าน

 

ส่วนอีก 2 แห่งใช้เกณฑ์พื้นที่เชิงระบบนิเวศ ได้แก่ “อ่าวพังงา” ระบบนิเวศทางทะเลที่เชื่อมโยงภูเก็ต พังงา และกระบี่ เข้าด้วยกัน และ “คุ้งบางกระเจ้า” พื้นที่ชุ่มน้ำสามรส (น้ำจืด น้ำเค็ม น้ำกร่อย) ที่รวบรวมป่าชายเลน ป่าชุ่มน้ำ และป่าดิบที่ราบลุ่มต่ำไว้ในที่เดียว

 

ก.พ.ร. เรียกพื้นที่นำร่องทั้ง 6 แห่งนี้ว่า Government Innovation Lab หรือ Sandbox ภายใต้หลักคิดที่ชัดเจนสองข้อ คือ “ทำสิ่งใหม่ที่ไม่เคยทำมาก่อน” และ “ทำสิ่งที่แตกต่างไปจากเดิม” 

 

ตลอด 3 เดือนที่ผ่านมา คณะทำงานได้จัดเวทีร่วมคิดร่วมสร้าง (Co-creation) ถึง 4 ครั้ง ทั้งการลงพื้นที่รับฟังชาวบ้าน การระดมสมองร่วมกับนักวิชาการที่สถาบันเพื่อการยุติธรรมแห่งประเทศไทย (TIJ)

 

ไปจนถึงการนำคณะผู้เข้าร่วมประชุมธนาคารโลกและกองทุนการเงินระหว่างประเทศ (World Bank - IMF) นั่งเรือไฟฟ้าจากสะพานพระราม 3 ล่องตามลำน้ำ 40 นาทีเข้าสู่บางกระเจ้าเพื่อแลกเปลี่ยนมุมมอง 

 

จนตกผลึกเป็นฉันทามติของคนในพื้นที่ว่า ในอีก 20 ปีข้างหน้า ชาวบางกระเจ้าไม่ต้องการตึกสูงระฟ้าแบบฝั่งกรุงเทพฯ แต่ต้องการรักษาพื้นที่สีเขียวไว้ ในเงื่อนไขที่ต้องเป็น “สีเขียวที่กินได้” คือสร้างรายได้และเลี้ยงดูชุมชนได้จริง

 

เป้าหมายดังกล่าวถูกแปลงออกมาเป็น 4 โมเดลการพัฒนาที่เชื่อมโยงกัน 

 

 

1. Eastern Venice (ระบบไหลเวียนโลหิตแห่งคุ้งน้ำ)

บางกระเจ้ามีคลองซอยและลำประโดงเปรียบเสมือนเส้นเลือดฝอยถึง 61 สาย พร้อมประตูระบายน้ำอีก 34 แห่ง และยังมีคลองลัดโพธิ์ที่ช่วยย่นระยะทางระบายน้ำเหนือผ่านโค้งกระเพาะหมูจาก 18 กิโลเมตร เหลือเพียง 10 นาที 

 

แต่ปัญหาคลาสสิกที่พบคือ ประตูน้ำทั้ง 34 แห่งใช้งานได้บ้างไม่ได้บ้าง เมื่อประตูปิดไม่สนิท น้ำเค็มจึงทะลักเข้าท่วมสวน การปลดล็อกใน Sandbox จึงเริ่มจากการเร่งรัดส่งมอบประตูน้ำให้ท้องถิ่นดูแล

 

พร้อมวางกติกาเปิด-ปิดน้ำให้สอดคล้องกับจังหวะน้ำขึ้นน้ำลง และเตรียมพัฒนาคูคลองทั้ง 61 สายให้เป็นเส้นทางเดินเรือท่องเที่ยวเชิงนิเวศ เชื่อมท่าเรือจากฝั่งคลองเตยและบางนา เพื่อแก้ปัญหาถนนแคบในพื้นที่

 

 

2. Nature Sports Complex (พลังแห่งมนุษย์และธรรมชาติ)

ต่อยอดพฤติกรรมคนเมืองที่นิยมมาวิ่งและปั่นจักรยาน ให้ขยายไปสู่กิจกรรมทางน้ำอย่างการพายเรือคายัคตามลำคลอง โดยไม่ต้องก่อสร้างอาคารสนามกีฬาขนาดใหญ่ แต่เน้นปรับปรุงโครงสร้างพื้นฐานเดิมให้ปลอดภัย เช่น การทำแนวกั้นทางเดินรถจักรยานเพื่อเพิ่มความปลอดภัย

 

 

3. Biodiverse Fruit Garden (สวนผลไม้นานาพันธุ์)

ชุบชีวิตภูมิปัญญาสวนร่องน้ำ ฟื้นฟูและขยายพื้นที่ปลูกผลไม้หลากสายพันธุ์ เพื่อคืนความสมบูรณ์ให้ระบบนิเวศ สร้างรายได้ที่ยั่งยืนให้เกษตรกร และต่อยอดสู่การท่องเที่ยวเชิงเกษตร เพื่อให้วิถีชีวิตดั้งเดิมเติบโตไปพร้อมกับความเจริญอย่างสมดุล

 

4. Green Canopy Convention Center (เศรษฐกิจใต้ร่มเงาไม้)

ออกแบบพื้นที่จัดประชุมสัมมนาด้วยวัสดุไม้ที่เป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อม ซ่อนตัวอยู่ใต้เรือนยอดไม้ใหญ่อายุกว่า 20 ปีในสวนศรีนครเขื่อนขันธ์ เพื่อดึงดูดองค์กรที่ต้องการจัดงานภายใต้แนวคิดความยั่งยืน

 

เมื่อระบบน้ำดีและสวนยกร่องอยู่รอด ผลผลิตทางการเกษตรก็จะกลับมาหล่อเลี้ยงภาคบริการ ทั้งผลไม้ที่ได้รับตราส่งเสริมสิ่งบ่งชี้ทางภูมิศาสตร์ (GI) แล้ว 1 ชนิด คือ มะม่วงน้ำดอกไม้คุ้งบางกระเจ้า

 

ชมพู่เพชรบางยอ ผลไม้เลื่องชื่อด้วยรสชาติอันโดดเด่น รวมถึงเมี่ยงคำ และสำรับอาหารมอญดั้งเดิมจากชุมชนชาวมอญที่ตั้งรกรากมาตั้งแต่สมัยรัชกาลที่ 2 ในยุคเมืองนครเขื่อนขันธ์ เพื่อเสิร์ฟให้กับศูนย์ประชุมและนักท่องเที่ยว

 

 

เศรษฐศาสตร์สิ่งแวดล้อม เมื่อคนดูแลปอดต้องไม่แบกต้นทุนลำพัง

 

นอกจากการฟื้นฟูพื้นที่ภายในแล้ว กลไกสำคัญที่จะทำให้คุ้งบางกระเจ้าอยู่รอดได้อย่างยั่งยืน คือการใช้เครื่องมือทางเศรษฐศาสตร์เข้ามาเกลี่ยผลประโยชน์และต้นทุนอย่างเป็นธรรม ผ่านแนวคิด การจ่ายค่าตอบแทนบริการทางระบบนิเวศ (Payment for Ecological Services)

 

ดร.บัณฑูร ชี้ว่า เมื่อชาวสวนและชุมชนเป็นผู้ลงแรงดูแลต้นไม้เพื่อผลิตออกซิเจนและกักเก็บคาร์บอน ซึ่งตรวจวัดผลลัพธ์ทางวิทยาศาสตร์ได้อย่างชัดเจน ผู้ที่ได้ประโยชน์โดยตรงก็ควรมีส่วนร่วมรับผิดชอบต้นทุน เช่น การเจรจากับโรงแรมริมแม่น้ำฝั่งกรุงเทพฯ ที่ตั้งราคาห้องพักระดับพรีเมียมจากจุดขายวิวคุ้งบางกระเจ้า ให้แบ่งปันรายได้ส่วนหนึ่งกลับมาเข้ากองทุนดูแลพื้นที่สีเขียว

 

หรือแนวคิดจากชาวบ้านที่เสนอให้มหาวิทยาลัยรอบพื้นที่ เช่น มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีพระจอมเกล้าธนบุรี (บางมด) จัดสรรโควตาเรียนต่อพิเศษให้ลูกหลานเกษตรกร คล้ายโครงการช้างเผือกของนักกีฬา โดยมีเงื่อนไขว่าครอบครัวนั้นต้องรักษาพื้นที่สวนยกร่องไว้ไม่ขายเปลี่ยนมือ

 

ที่ผ่านมา แนวคิด การจ่ายค่าตอบแทนบริการทางระบบนิเวศ ได้รับการพิสูจน์แล้วว่าภาคเอกชนพร้อมให้ความร่วมมือ เพราะสอดรับกับเป้าหมายการปล่อยก๊าซเรือนกระจกสุทธิเป็นศูนย์ (Net Zero) และกรอบการพัฒนาอย่างยั่งยืน (ESG)

 

เห็นได้จากโครงการ Forest Guardian (ผู้พิทักษ์ป่า) ที่เปิดระดมทุนผ่านแพลตฟอร์ม “เทใจ” ภายใต้การดูแลของมูลนิธิบูรณะชนบทแห่งประเทศไทย ในพระบรมราชูปถัมภ์

 

ซึ่งผู้บริจาคสามารถนำไปลดหย่อนภาษีได้ โดยเปิดดำเนินการมาเพียงปีเศษ สามารถระดมทุนจากภาคประชาชนและองค์กรธุรกิจได้แล้วราว 1.8 ล้านบาท เพื่อนำไปสนับสนุนชุมชนดูแลป่าในพื้นที่บ้านแม่สาน้อยและบ้านป่าแป๋ (รอยต่อเชียงใหม่-ลำพูน) รวมถึงพื้นที่อำเภอมวกเหล็ก จังหวัดสระบุรี พร้อมรายงานการใช้จ่ายอย่างโปร่งใสทุกขั้นตอน

 

 

อีกหนึ่งนวัตกรรมทางกฎหมายผังเมืองที่คณะทำงานเตรียมนำมาทดลองใช้เป็นครั้งแรกในไทย คือ การโอนสิทธิ์การพัฒนา (Transfer of Development Rights: TDR) ซึ่งเป็นโมเดลที่ประสบความสำเร็จมาแล้วในกรุงลอนดอนและประเทศญี่ปุ่น

 

หลักการคือเมื่อคุ้งบางกระเจ้าถูกจำกัดสิทธิ์ห้ามสร้างตึกสูงเพื่อรักษาสิ่งแวดล้อม พื้นที่เศรษฐกิจเติบโตสูงในจังหวัดสมุทรปราการด้วยกันอย่าง “ย่านสำโรง” ที่ต้องการสร้างอาคารสูงเกินกว่าเกณฑ์อัตราส่วนพื้นที่อาคารรวมต่อพื้นที่ดิน (FAR) ที่กฎหมายกำหนด สามารถเข้ามา “ซื้อสิทธิ์การพัฒนา” จากคุ้งบางกระเจ้าเพื่อเพิ่มจำนวนชั้นอาคารได้ โดยนำเม็ดเงินจากการซื้อขายสิทธิ์นั้นกลับมาชดเชยและฟื้นฟูระบบนิเวศให้ชาวบางกระเจ้า

 

ท้ายที่สุด ความสำเร็จของแผนปฏิบัติการระยะ 4 ปีในพื้นที่ Sandbox แห่งนี้ จะวัดผลจาก 3 ตัวชี้วัดหลัก คือ ความแข็งแกร่งของระบบนิเวศในการรับมือวิกฤตโลกเดือดและฝุ่นพิษ, รายได้และคุณภาพชีวิตของชุมชนที่เพิ่มขึ้นจากเศรษฐกิจสีเขียว

 

และที่สำคัญที่สุดคือ การมีส่วนร่วมของประชาชนที่มีความหมายอย่างแท้จริง ไม่ใช่เพียงการจัดเวทีรับฟังความคิดเห็นให้ครบตามพิธีกรรมของราชการ แต่คือการที่ชาวบ้านได้ร่วมคิด ร่วมออกแบบ และเป็นเจ้าของผลประโยชน์บนผืนแผ่นดินของตนเองอย่างยั่งยืน