ไขปริศนา "ความย้อนแย้งด้านสภาพภูมิอากาศ" ของจีน บทเรียนกรีนไวโตไว?

"การชนกันของสองขั้วนี้ทำให้จีนไม่เพียงแต่เป็นตัวอย่างของความย้อนแย้งเชิงนโยบายและเศรษฐกิจ แต่ยังเป็นกรณีศึกษาที่สำคัญว่าการเปลี่ยนผ่านพลังงาน (energy transition) สามารถเกิดขึ้นพร้อมกับการรักษาโครงสร้างอุตสาหกรรมเดิมได้อย่างไร รวมถึงผลที่ตามมาทั้งเชิงบวกและความเสี่ยงทางสังคม ไปจนถึงการเมืองที่ซับซ้อน"

 

ตัวเลขสำคัญ

ข้อมูลล่าสุดจากกลุ่มติดตามสภาพภูมิอากาศ Climate Action Tracker ชี้ว่า ปริมาณการปล่อยก๊าซเรือนกระจกของจีนอยู่ที่ระดับประมาณ 15.1–15.2 พันล้านตัน CO₂-eq ซึ่งคิดเป็นสัดส่วนราว 30% ของการปล่อยก๊าซทั่วโลก (นับตามการประมาณล่าสุดที่เปิดเผยสำหรับปี 2024–2025) ตัวเลขนี้ทำให้จีนยังคงเป็นประเทศผู้ปล่อยมากที่สุดในเชิงมวลรวม แม้จะเริ่มเห็นการชะลอหรือแนวโน้มคงที่ในระดับรายไตรมาสบางช่วงก็ตาม

 

 

พร้อมกันนั้น ปี 2024–2025 กลายเป็นปีแห่งการติดตั้งพลังงานหมุนเวียนครั้งยิ่งใหญ่ของจีน รายงานหลายแห่งระบุว่า จีนติดตั้งพลังงานลมและพลังงานแสงอาทิตย์เพิ่มขึ้นมูลค่าหลายร้อยกิกะวัตต์ในปีเดียว (มีการรายงานการติดตั้งเพิ่มรวมกว่า 300 GW ในปี 2024 และมีการประเมินตัวเลขเชิงรวมที่สูงกว่าอีกหลายแหล่ง เช่น รายงานบางฉบับระบุการติดตั้งสุทธิ 357 GW ในปี 2024) ทำให้จีนมีความสามารถด้านกำลังการผลิตแสงอาทิตย์และลมในระดับที่เหนือประเทศอื่นมากๆ

 

ตัวเลขอันมากมายมหาศาลนี้คือปริมาณที่มากพอจะเทียบเท่ากำลังผลิตของหลายประเทศรวมกัน นี่จึงไม่ใช่เพียงการขยับตัวธรรมดา แต่คือการ “เร่งเครื่องเปลี่ยนผ่านพลังงาน” ในประเทศที่มีขนาดเศรษฐกิจและประชากรใหญ่ที่สุดในโลกอย่างจีน

 

 

ปล่อยมากที่สุด แต่ก็กำลังเปลี่ยนผ่านเร็วที่สุด!

สะท้อนให้เห็นถึงแรงดึงรั้งมหาศาลภายในประเทศจีนเอง ในด้านหนึ่งจีนยังจำเป็นต้องพึ่งพาถ่านหินและอุตสาหกรรมหนักเพื่อขับเคลื่อนเศรษฐกิจ ความมั่นคงของการจ้างงาน และเสถียรภาพทางสังคม

 

อีกด้านหนึ่งจีนก็ตระหนักดีว่าหากไม่ปรับตัว ประเทศจะเสี่ยงต่อทั้งปัญหาสภาพภูมิอากาศ มลพิษในเมืองใหญ่ และการแข่งขันด้านเทคโนโลยีพลังงานสะอาดในเวทีโลก

 

มิติของ “ปริศนาสภาพภูมิอากาศ” หรือ "Climate Conundrum" (ไคลเมต คอนันดรัม) ที่มักปรากฏในกรณีจีน สามารถสรุปเป็น 3 ปมหลักได้ดังนี้

ข้อแรกความขัดแย้งด้านเศรษฐกิจ (Economic Trade-off) สำหรับจีน การเลือกระหว่าง “เติบโตทางเศรษฐกิจแบบเดิม” กับ “ความยั่งยืนแบบใหม่” ไม่เคยเป็นคำถามแบบเลือกข้าง แต่เป็นการต้องเดินบนเส้นทางที่ทั้งสองด้านกดดันคู่กัน เศรษฐกิจยังต้องเดินหน้า แต่โลกก็กำลังกดดันให้ลดคาร์บอนอย่างเร่งด่วน รัฐบาลต้องบาลานซ์ระหว่างการส่งเสริมการเติบโตทางเศรษฐกิจ การรักษางาน การสนับสนุนอุตสาหกรรมหนัก กับการลงทุนในพลังงานสะอาดที่ต้องใช้เม็ดเงินมหาศาล แม้พลังงานหมุนเวียนจะลดต้นทุนระยะยาว แต่การเปลี่ยนโครงสร้างการผลิตในระยะสั้นสร้างแรงกดดันต่อชุมชนแรงงานและธุรกิจที่พึ่งพาถ่านหิน

 

ด้านที่สองคือ The Equity/Justice Conundrum แม้จีนจะผลิตแผงโซลาร์และแบตเตอรี่ในราคาถูกให้ทั้งโลกใช้ แต่ภายในประเทศเอง ผู้คนในพื้นที่อุตสาหกรรมหนักกลับต้องรับภาระแห่งมลพิษทางอากาศ มณฑลตะวันออกเฉียงเหนือและพื้นที่ถ่านหินสำคัญยังเผชิญปัญหาสุขภาพและมลพิษมากกว่ามณฑลที่ได้ประโยชน์จากการเติบโตของอุตสาหกรรมพลังงานสะอาด คำถามเรื่อง “ใครได้ประโยชน์ และใครรับภาระ” จึงยังคงเป็นประเด็นใหญ่ในสังคมจีน

 

เพราะการปล่อยก๊าซและผลกระทบด้านสภาพภูมิอากาศไม่ได้กระจายอย่างเท่าเทียม บางภูมิภาคอุตสาหกรรมในจีนรับภาระมลพิษและผลกระทบสุขภาพ ในขณะที่กำไรจากการผลิตเทคโนโลยีสีเขียว เช่น แผงโซลาร์ แบตเตอรี่ และรถยนต์ไฟฟ้า อาจไปตกอยู่กับกลุ่มทุนหรือมณฑลที่มีโรงงานผลิต ทำให้เกิดคำถามเรื่องการแบ่งปันผลประโยชน์ในประเทศเดียวกันและในระดับระหว่างประเทศ แถมประเด็น “ความรับผิดชอบทางประวัติศาสตร์” ระหว่างประเทศพัฒนาแล้วกับกำลังพัฒนายังคงเป็นเงื่อนไขสำคัญในการเจรจาระดับโลก

 

 

ความย้อนแย้งสุดท้ายคือ The Timeframe Mismatch ฝั่งวิทยาศาสตร์บอกว่าโลกต้องรีบลดคาร์บอนทันทีเพื่อจำกัดการเพิ่มขึ้นของอุณหภูมิไม่เกิน 1.5–2 องศาเซลเซียส แต่ฝั่งนโยบายและเศรษฐกิจมีกรอบเวลาที่ช้ากว่า ไม่ว่าจะเป็นรอบการลงทุน โครงสร้างพื้นฐานพลังงานขนาดใหญ่ หรือผลกระทบต่อแรงงานที่ต้องใช้เวลาปรับตัว ทำให้การเปลี่ยนผ่านของจีนเป็นกระบวนการที่ไม่อาจเปลี่ยนแปลงได้ในพริบตา แม้ตัวเลขการติดตั้งพลังงานหมุนเวียนจะเติบโตเร็วที่สุดในโลกก็ตาม

 

อย่างไรก็ดี สิ่งที่น่าสนใจคือ จีนไม่ได้แค่ใช้พลังงานสะอาดเพื่อผลักดันภาพลักษณ์ด้านสิ่งแวดล้อม แต่กำลังใช้การเปลี่ยนผ่านพลังงานเป็น “ยุทธศาสตร์เศรษฐกิจใหม่”

 

จีนกลายเป็นผู้นำตลาดโลกด้านเทคโนโลยีพลังงานสะอาด เพราะจีนไม่ได้แค่ติดตั้งพลังงานหมุนเวียนในประเทศ แต่ยังเป็นผู้ผลิต-ผู้ส่งออกเทคโนโลยีสีเขียวรายใหญ่ของโลก สินค้าอย่างแผงโซลาร์ แบตเตอรี่ และยานยนต์ไฟฟ้า ส่งออกไปทั่วโลก มูลค่าการส่งออกเทคโนโลยีพลังงานสะอาดของจีนในปี 2025 มีรายงานว่า สูงมากจนแซงหน้ารายได้การส่งออกเชื้อเพลิงฟอสซิลทั้งหมดของสหรัฐฯ ในช่วงเวลาใกล้เคียงกัน สิ่งนี้ทำให้จีนไม่ใช่เพียงผู้บริโภคพลังงานสะอาด แต่กลายเป็น “ผู้กำหนดเกมพลังงานใหม่ของโลก”.

 

แต่ท่ามกลางความสำเร็จ ภายในประเทศยังมีโจทย์ใหญ่อีกชุดหนึ่งรออยู่นั่นคือ ระบบโครงข่ายไฟฟ้าที่ต้องรองรับพลังงานลมและแสงอาทิตย์ที่มีความไม่สม่ำเสมอ ปัญหาการผลิตไฟฟ้าเกินความต้องการในบางพื้นที่ (curtailment) รวมถึงความจำเป็นในการลงทุนเทคโนโลยีเก็บพลังงานขนาดใหญ่ ทั้งระบบแบตเตอรี่และระบบส่งกำลังข้ามมณฑล หากจีนแก้ปัญหาเหล่านี้ได้สำเร็จ การเปลี่ยนผ่านพลังงานของจีนจะส่งผลไกลเกินกว่าพรมแดนของประเทศ และอาจกำหนดทิศทางพลังงานของทั้งโลก

 

ท้ายที่สุด “ปริศนาสภาพภูมิอากาศ” ของจีนไม่ใช่เรื่องของจีนเพียงประเทศเดียว แต่เป็นภาพจำลองของความท้าทายที่หลายประเทศกำลังเผชิญมากขึ้นว่าจะเติบโตอย่างไรโดยไม่ทำลายโลก จะยุติธรรมกับผู้คนอย่างไรในยุคเปลี่ยนผ่าน และจะทันต่อกรอบเวลาของวิกฤตภูมิอากาศหรือไม่ จีนเป็นเพียงตัวอย่างแรก ๆ ที่ชัดเจนที่สุด แต่ปริศนานี้คือเรื่องราวร่วมของมนุษยชาติในศตวรรษนี้

 

 

หมายเหตุ: "Climate Conundrum" (ไคลเมต คอนันดรัม หรือ ปริศนาสภาพภูมิอากาศ) เป็นวลีภาษาอังกฤษที่ใช้อ้างถึง ปัญหาที่ซับซ้อนและย้อนแย้งที่เกี่ยวข้องกับการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ ซึ่งอาจหมายถึงบริบทที่แตกต่างกันไปขึ้นอยู่กับแหล่งที่มา เช่น สื่อ, บทความทางวิทยาศาสตร์, หนังสือ หรือภาพยนตร์/รายการบันเทิง

 

ภาพและที่มา:

รายงานสถาบันพลังงานระหว่างประเทศ IEA, Climate Action Tracker, AP, Reuters, Global Energy Monitor, Bloomberg/Ember, interestingengineering.com