หนึ่งคนยืนหยัด หนึ่งศตวรรษ เสมพริ้งพวงแก้ว(5)

สมัยก่อนยารักษาโรคยังไม่มีมากมายเหมือนปัจจุบัน และในช่วงสงครามโลกครั้งที่ 2 และสงครามมหาเอเชียบูรพา

โดย..นพ.วิชัย โชควิวัฒน 

ยารักษาโรคยิ่งขาดแคลนหนัก ท่านอาจารย์เสม เผชิญปัญหาดังกล่าวนี้ ด้วยการศึกษาค้นคว้าหายาสมุนไพรมาช่วยคนไข้ได้เป็นจำนวนมาก

สงครามทำให้ทหารต้องบุกเข้าไปในป่าเขาและทำให้ล้มป่วยเป็นมาลาเรียกันมาก ยาควินินซึ่งมีอยู่จำกัด ท่านอาจารย์เสมได้ใช้ความรู้วิชาเคมีที่เคยเรียนมาตั้งแต่สมัยชั้นมัธยมที่โรงเรียนเทพศิรินทร์ และเตรียมแพทย์ที่จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย พัฒนายาควินิน จากยาเม็ดเป็นยาฉีด เพื่อให้มีประสิทธิภาพในการรักษามาลาเรียขึ้นสมองได้ดียิ่งขึ้น สามารถช่วยชีวิตคนไข้ได้เป็นจำนวนมาก

นอกจากการพัฒนายาควินินเป็นยาฉีดแล้ว ท่านอาจารย์เสมยังได้ศึกษาหาความรู้จากวารสารวิชาการโรคเมืองร้อนของอินเดียเพื่อหายาตัวอื่นมาช่วยคนไข้ ซึ่งจากการปรึกษาขอความรู้จากหลวงสมานวนกิจ ป่าไม้จังหวัดเชียงรายในขณะนั้น พบว่าสมุนไพรดังกล่าว (Vitex Peduncularis) คือ ต้น “กาสามปีก” ซึ่งพบมีอยู่จำนวนมากที่บริเวณสนามบินหลังโรงพยาบาล จึงนำส่วน ต้น ราก และใบ มาต้มให้คนไข้กินตามตำรา โดยเจาะเลือดดูจำนวนเชื้อมาลาเรียในเม็ดเลือด และวัดขนาดม้ามคนไข้ก่อนและหลังให้ยาเป็นระยะๆ พบว่าได้ผล ไข้ลดลงหลังได้ยา 15 วัน คนไข้สบายขึ้น กินข้าวได้ ไม่ต้องทุกข์ทรมานจากอาการไข้สูงหนาวสั่น สามารถช่วยคนไข้ได้มาก แม้ต่อมาจะมีการศึกษาวิจัยพบว่าสมุนไพรนี้ไม่สามารถฆ่าเชื้อมาลาเรียได้ แต่คนไข้ก็อาการดีขึ้นจริง ทั้งนี้อาจด้วยกลไกการออกฤทธิ์ทางอื่นนอกจากกลไกการฆ่าเชื้อหลายสิบปีต่อมา พล.อ.เปรม ติณสูลานนท์ ซึ่งไปรบอยู่ที่นั่นในสมัยนั้น ยังสอบถาม ท่านอาจารย์เสม ว่า “คุณหมอยังใช้กาสามปีกอยู่หรือเปล่า”

อีกโรคหนึ่งที่เป็นกันมากสมัยนั้นคือ โรคบิด โรคนี้อาจลุกลามจนถึงขั้นทำให้คนไข้เสียชีวิตได้ ดังกรณีของสมเด็จฯ พระบรมราชชนก ซึ่งทรงพระประชวรโดยโรคบิด และลุกลามเป็นฝีบิดในตับและสวรรคตด้วยพระชนมายุเพียง 37 พรรษา โรคนี้ตำราโรคเมืองร้อนจากอินเดียระบุว่า มีสมุนไพรรักษาโรคนี้มาตั้งแต่สมัยพุทธกาล จากการปรึกษากับหลวงสมานวนกิจ พบว่า สมุนไพรดังกล่าว (Holarrhena antidysenterrica kerchi bark) คือ ต้นโมกหลวง ซึ่งขึ้นอยู่ทั่วไปในป่า จ.เชียงราย แต่ต้องระวังไม่เอาต้นโมกมันมาแทน ท่านอาจารย์เสมจึงนำเปลือกต้นโมกหลวงมาตากแห้ง บดให้ละเอียด แล้วทดลองกับเชื้อบิดอมีบาบนกระจกสไลด์ พบว่าสามารถฆ่าเชื้อบิดได้จริง จึงนำมาใช้รักษาผู้ป่วยในช่วงสงครามได้เป็นจำนวนมาก

สิ่งที่ขาดแคลนมากในช่วงสงครามอีกอย่างหนึ่งคือ ผ้าก๊อซปิดแผล ท่านอาจารย์เสมจึงนำกระดาษสา ซึ่งผลิตกันเองที่ จ.เชียงราย นำมาทาวาสลิน ใช้ปิดแผลได้ดี ลอกง่าย ไม่เจ็บ และไม่ทำให้เลือดออก อีกอย่างหนึ่งที่นำมาใช้คือใบตองรีดด้วยเตารีดให้ปราศจากเชื้อโรค นำมาปิดแผลไฟไหม้น้ำร้อนลวกก็ได้ผลดี ลอกง่าย คนไข้ที่เป็นฝีดาษ ซึ่งมีตุ่มพุพองที่ตัวก็ใช้ใบตองมานอนทับแทนเสื่อได้ผลดี ไม่ติดแผลเช่นกัน

ยาที่จำเป็นมากอีกอย่างหนึ่งและขาดแคลนคือ มอร์ฟีนแก้ปวด เพราะกฎหมายกำหนดให้เป็นยาเสพติดให้โทษและมีการควบคุมเข้มงวด ต้องซื้อฝิ่นจากอิหร่านมาผลิต ซึ่งทำให้มอร์ฟีนขาดแคลน เพราะขาดแคลนวัตถุดิบ โดยที่มีความจำเป็นต้องใช้ยานี้เพื่อช่วยบรรเทาความเจ็บปวดทุกข์ทรมานของคนไข้ ท่านอาจารย์เสมจึงใช้ฝิ่นจากในประเทศมาผลิตมอร์ฟีนขึ้นใช้เอง โดยทดสอบกับไก่ที่ชาวบ้านเลี้ยงไว้เพื่อหาขนาดที่ได้ผลและปลอดภัยก่อนนำไปใช้กับคนไข้ สามารถบรรเทาความทุกข์ทรมานให้คนไข้ได้เป็นอันมาก โดยผู้บาดเจ็บจากสงครามทหารเสนารักษ์จะเขียนเครื่องหมายไว้ที่หน้าผากหรือหน้าอกของคนไข้ที่ได้รับมอร์ฟีนแล้ว เพื่อป้องกันการให้ยาซ้ำจนเกินขนาด ซึ่งอาจทำให้ถึงตายได้

ความพยายามแก้ปัญหาขาดแคลนยานี้ ท่านอาจารย์เสมมีประสบการณ์ตั้งแต่ครั้งจบแพทย์ใหม่ๆ ต้องออกไปปราบอหิวาต์ที่อัมพวา สมุทรสงคราม มีปัญหาขาดแคลนน้ำเกลืออย่างหนัก ท่านอาจารย์เสมแก้ปัญหาโดยใช้เครื่องต้มเหล้า (เถื่อน) ของชาวบ้านมาใช้กลั่นน้ำเกลือช่วยชีวิตคนไข้ไว้ได้มากมาย

ความขาดแคลนยาช่วงสงคราม ทำให้มีการขึ้นป้ายเตือนประชาชนที่ จ.เชียงใหม่ว่า “อ้ายน้อย อย่าฮ้ายเน้อ ยาแปง ป้อเลี้ยงจันแดงว่าอั้น” (เด็กน้อย อย่าซนนะ ยาแพง พ่อเลี้ยงจันแดงบอก) แต่ที่เชียงรายเพื่อมิให้ประชาชนต้องเครียดเพิ่มขึ้น ท่านอาจารย์เสมขึ้นป้ายว่า “อ้ายน้อย อยากฮ้ายก็ฮ้ายเต๊อะ ยามี เป๋อเลอะ ป้อเลี้ยงเสมว่า” (เด็กน้อย อยากซนก็ซนไปเถอะ ยามีเยอะ พ่อเลี้ยงเสมว่า)