ฝรั่งมองคุกไทยหลายปัญหาต้องแก้ไข

“คุก” นิยามคำนี้แทบไม่ต้องพูดถึงสถานที่ เพราะไม่มีใครหน้าไหนอยากจะย่างกรายเข้าไปอยู่

โดย...กันติพิชญ์ ใจบุญ

“คุก” นิยามคำนี้แทบไม่ต้องพูดถึงสถานที่ เพราะไม่มีใครหน้าไหนอยากจะย่างกรายเข้าไปอยู่ แต่ก็ต้องถือว่าเป็นสถานที่ดัดนิสัย ลงโทษผู้กระทำความผิดตามกฎหมายของบ้านเมืองอย่างเลี่ยงไม่ได้ ถึงแม้หลายต่อหลายคนไม่อยากจะเข้าไป แต่เมื่อคุณได้กระทำความผิด และถูกตัดสินมีความผิดตามคำพิพากษา ก็เลี่ยงไม่ได้อย่างเด็ดขาด เมื่อย่างกรายเข้าไปนั่นหมายความว่าอิสรภาพก็สูญสิ้นทันที

คุกไทย สภาพภายใน ความเป็นอยู่ ถือเป็นแดนสนธยาที่คนภายนอกยากที่จะรู้ความเป็นไปด้านใน ทำให้เหล่านักโทษทั้งหลาย ถูกกลืนไปกับสภาพความเป็นอยู่ที่จำเป็น หลายคนก็บอกว่า “แร้นแค้น” ทั้งความลำบากต่างๆ ที่พบเจอ หรือการถูกกระทำจากผู้คุมขังด้วยกันเอง บางคนบางครั้ง อาจจะกระทำเกินขอบเขตเสียด้วยซ้ำ

ด้วยเหตุนี้ หลายองค์กรหลายหน่วยงานจึงพยายามเข้าไปดูแล “นักโทษ” ไม่ว่าหญิงว่าชาย ล่าสุดศูนย์วิจัยและพัฒนาอาชญาวิทยา และกระบวนการยุติธรรม มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ จับมือกับสมาคมสิทธิเสรีภาพของประชาชน (สสส.) จัดสัมมนาระดมความเห็น เพื่อร่วมกันพัฒนา “คุก” ของไทย ทั้งสถานที่ และความเป็นอยู่ของนักโทษภายใน ในฐานะเพื่อนมนุษย์ด้วยกัน รวมถึง “นักโทษประหาร” ที่ยังคงมีอยู่ในสังคมไทย

ในเรื่องนี้ ดร.แดนทอง บรีน ฝรั่งหัวใจไทย ในฐานะประธาน สสส. คลุกคลีกับเรือนจำในไทยมานานพอดู และยังศึกษาสภาพเรือนจำในคุกไทย เพื่อพัฒนาสร้างความเปลี่ยนแปลงไปในทางที่ดีขึ้นให้กับนักโทษ เล่าให้ฟังว่า “สำคัญเลยคือคุกไทยที่มีปัญหาต่อทุกสิ่ง นั่นคือสภาพนักโทษล้นคุก ทำให้มาตรฐานความเป็นอยู่ถูกบั่นทอนลดลง กลายเป็นผลเสียอย่างใหญ่หลวงต่อสุขภาพกายและจิตของนักโทษ ปัจจุบันยังไม่มีมาตรฐานพื้นที่ขั้นต่ำของห้องขังที่ยอมรับกันเป็นสากล ตามคณะกรรมการของยุโรปเพื่อป้องกันการทรมาน ที่กำหนดต่ำสุดให้มีพื้นที่สำหรับนักโทษคนละ 4 ตารางเมตร”

ด้วยความที่ว่าในสังคมมีคนกระทำความผิดอยู่มากทีเดียว นักโทษจึงมีจำนวนมาก กรมราชทัณฑ์ที่ดูแลอยู่ เลยกำหนดด้วยความจำยอม (เพราะสถานที่) ให้นักโทษแต่ละคนควรมีพื้นที่ใช้สอยอยู่เพียงแค่ 2.25 ตารางเมตร และสะท้อนเป็นตัวเลขนักโทษที่เหมาะสมจะใช้พื้นที่ดังกล่าวควรอยู่ที่จำนวน 108,904 คน

แต่ความเป็นจริง นักโทษปัจจุบันของไทยคือ 224,292 คน ทำให้แต่ละคนต้องเหลือพื้นที่ 1.09 ตารางเมตรเท่านั้น ไม่อยากจะคิดถึงว่าเมื่อยามหลับนอน หรือจะทำกิจใดๆ ของนักโทษความเป็นอยู่จะเป็นเยี่ยงไร คำว่าล้นคุกจึงถูกบัญญัติขึ้นทันที

“เมื่อนักโทษล้นคุก โรคภัยไข้เจ็บต่างๆ ก็จะถามหา เพราะจะกระจายได้ง่ายมาก โดยเฉพาะที่ประเทศไทยไม่ต้องพูดถึง ทางแก้ไขเราจำเป็นต้องลดจำนวนนักโทษลง มิเช่นนั้นไทยก็จะเดินไปตามทางของสหรัฐอเมริกา ซึ่งในที่สุดคุกจะกลายเป็นโรงงานขนาดใหญ่ ที่ถูกตัดขาดจากโลกภายนอก”

แต่สภาพความเป็นอยู่ของคุกไทย นอกจากสภาพแออัดที่นักโทษจำนวนมากยัดเยียดกันอยู่ข้างในแล้ว สภาพความเป็นอยู่ทั่วไปก็ต้องใส่ใจเช่นกัน เรื่องนี้ ทราบกันดีว่า “คุกบางขวาง” ถือเป็นสถานที่กักขังยอดอาชญากรทุกรูปแบบที่รุนแรงอยู่รวมกัน

บางขวางถือเป็นแดนสนธยาอีกแห่งหนึ่ง ที่นักโทษทุกคนต้องถูกตีตรวนล่ามโซ่ตลอดเวลา สภาพความเป็นอยู่จากปากของเจ้าหน้าที่ที่ลงพื้นที่ศึกษา ต่างระบุว่าด้วยกฎเกณฑ์ระเบียบต่างๆ ที่เคร่งครัดอย่างมาก ทั้งการเยี่ยมญาติที่กำหนดให้เยี่ยมอาทิตย์ละ 2 วัน คืออังคารและพฤหัสบดี ครั้งละ 45 นาที แต่ช่วงหลังๆ มีการจับกุมผู้ค้ายาเสพติดได้หลายราย และมีการเชื่อมโยงถึงนักโทษภายในคุกจึงทำให้ทางเจ้าหน้าที่ต้องเข้มงวดมากขึ้น โดยปัจจุบันหากไม่ใช่ญาตินักโทษ จะหมดสิทธิเยี่ยมอย่างเด็ดขาด

“การเยี่ยมญาติในแต่ละวันจึงเป็นสิ่งที่นักโทษเฝ้ารอ เพราะนอกจากจะได้รับรู้ความเคลื่อนไหวภายนอกแล้ว ที่สำคัญสิ่งของและเงินที่ญาติเอามาฝาก จะทำให้ชีวิตภายในคุกของพวกเขาดีขึ้น แต่ถ้ารายใดไม่มีญาติมาเยี่ยมก็ลำบาก คนที่มีเมียเมื่อมาติดคุก ก็ได้แต่บอกต่อกันว่าให้ทำใจ เพราะอย่างไรเมียก็ต้องไปมีผัวใหม่อย่างแน่นอน” แดนทอง ฉายภาพ

แต่อีกปัญหาหนึ่งที่น่าสนใจ นั่นคือการเตรียมผู้ต้องขังก่อนการพ้นโทษ ให้ออกไปสู่สังคมภายนอกอย่างมีคุณภาพ ขณะนี้ทุกเรือนจำทั่วประเทศไทยมีการเตรียมนักโทษก่อนพ้นโทษอยู่บ้าง แต่ก็เป็นไปอย่างไม่จริงจังนัก ทำให้นักโทษต้องเผชิญสังคมด้วยตนเอง แต่เมื่อไม่มีการเตรียมพร้อมอย่างถูกวิธี การถูกโดดเดี่ยวในโลกที่กว้างใหญ่ จึงโหดร้ายอยู่ไม่น้อยทีเดียว

จากปากของนักโทษรายหนึ่ง ที่บรรยายเมื่อยามออกจากคุกได้น่าสนใจ “วันแรกที่ผมออกมา ผมนั่งอยู่ที่ประตูทางออกเกือบทั้งวัน ไม่รู้จะไปทางไหน ไปสมัครงานที่ไหนก็ไม่มีใครรับ เพราะรู้ว่าออกมาจากคุก ตรงนี้สังคมยังยอมรับได้ยาก ต้องปิดบังอดีตของตนเองกว่าจะได้งานทำ”

นี่คือปัญหาภายในคุกแค่ไม่กี่ข้อเท่านั้นที่ถูกเปิดเผยออกมา แดนสนธยาแห่งนี้ยังคงมีปัญหาอีกหลายอย่างรอการแก้ไข ขออย่างเดียวอย่ามองพวกเขาเป็นเดนมนุษย์ เป็นเศษซากของสังคม แม้ว่าพวกเขาเหล่านี้ จะเคยกระทำความผิดมา แต่พวกเขาก็ถูกลงโทษตามกระบวนการยุติธรรมของไทยไปแล้ว ดังนั้นพวกเขาจึงไม่ควรถูกหมางเมินหรือถูกมองเยี่ยงคนป่าคนไร้ค่าของสังคม เพราะการให้โอกาสคนถือเป็นการสร้างกุศลครั้งยิ่งใหญ่