หนึ่งคนยืนหยัด..หนึ่งศตวรรษ เสม พริ้งหวงแก้ว

วันที่ 31 พ.ค. 2554 จะเป็นวันครบรอบร้อยปีของ

โดย..นพ. วิชัย โชควิวัฒน

ศ.นพ.เสม พริ้งพวงแก้ว จะมีการจัดงานเพื่อเป็นเกียรติแก่ “บุรุษอาชาไนย” ท่านนี้ที่หอประชุมจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย และที่อื่นอีกหลายแห่ง เช่นที่โรงพยาบาลราชวิถี และที่โรงพยาบาลเชียงรายประชานุเคราะห์ เป็นต้น

ทั้งนี้ ในงานที่จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย จะมีการเชิญ อานันท์ ปันยารชุน อดีตนายกรัฐมนตรี และ ศ.นพ.ประเวศ วะสี กล่าวสุนทรพจน์ การอ่านบทกวีของอังคาร กัลยาณพงศ์ กวีศรีอยุธยา และเนาวรัตน์ พงษ์ไพบูลย์ กวีรัตนโกสินทร์ และกิจกรรมอื่นๆ ปิดท้ายด้วยดนตรีของหงา คาราวาน ซึ่งจะแต่งเพลงเพื่องานนี้โดยเฉพาะด้วย ในงานจะมีหนังสือดีๆ แจกหลายเล่ม เปิดให้ผู้สนใจเข้าร่วมงานได้ โดยตั้งชื่องานนี้ว่า “หนึ่งคนยืนหยัด หนึ่งศตวรรษ เสม พริ้งพวงแก้ว”

ศ.นพ.เสม ถือเป็นบุคคลในตำนานที่ยังมีชีวิตอันงดงามและยืนนานอย่างมีศักดิ์ศรีและบารมีอันสูงส่ง ท่านเป็นแพทย์ชนบทรุ่นแรกๆ ที่ใช้วิชาชีพแพทย์ออกไปทำงานรับใช้ประชาชนในถิ่นทุรกันดารอย่างยาวนาน ตั้งแต่ออกไปตั้ง “โรงพยาบาลเอกเทศ” เพื่อช่วยเหลือปราบปราม อหิวาตกโรคที่ระบาดใน จ.สมุทรสงคราม ใช้ศาลาวัดเป็นเสมือนโรงพยาบาลสนาม คนไข้รายแรกที่หามเข้าวัดไปให้ท่านดีใจว่าจะได้ใช้วิชาที่ร่ำเรียนมา ปรากฏว่าท่านไม่มีโอกาสได้แตะต้องตัวคนไข้รายนั้น เพราะแทนที่ญาติจะพาขึ้นศาลาไปให้ท่านดูแลรักษา กลับเลี้ยวไปป่าช้าแทน เพราะตายเสียแล้ว

จังหวัดที่ท่านได้สร้างตำนานแพทย์ผู้บุกเบิกในชนบทอยู่อย่างยาวนานคือ จ.เชียงราย ดินแดนอันไกลโพ้นเหนือสุดแดนสยาม ที่ก่อนไปมีผู้แนะนำให้เอาหม้อดินติดตัวไปด้วยใบหนึ่ง “เผื่อจะได้ใส่กระดูกกลับมา” ท่านเป็นแพทย์คนเดียวที่ได้รับความไว้วางใจจากผู้ใหญ่ให้ไปบริหารโรงพยาบาล ซึ่งชาวบ้านบริจาคเงินคนละบาท สร้างโรงพยาบาลขึ้นเป็นผลสำเร็จ และเพราะเป็นเงินที่ประชาชนบริจาคสร้างขึ้น โรงพยาบาลแห่งนี้จึงมีชื่อว่า “โรงพยาบาลเชียงรายประชานุเคราะห์” สืบมาจนปัจจุบันนี้

ยิ่งกว่านั้นเพราะเป็นเงินประชาชนที่สร้างโรงพยาบาลขึ้น เมื่อเก็บเงินค่ารักษาพยาบาล ท่านจึงไม่ยอมส่งเงิน “เข้าหลวง” แต่ใช้หมุนเวียน ซื้อยา อุปกรณ์ และพัฒนาโรงพยาบาล เมื่อกระทรวงการคลังรู้เข้า จึงมีคำถามว่าท่าน “ถือดี” อย่างไรไม่ปฏิบัติตามระเบียบ ท่านก็ชี้แจงความจริงไปตามประสาซื่อ และนับเป็นโชคดีของวงการสาธารณสุขไทยและประชาชนชาวไทยทั้งมวลที่ผู้ใหญ่ในกระทรวงการคลังสมัยนั้นคือ พระยาไชยยศสมบัติ เป็นผู้มีเมตตาธรรมอันสูงและมีปัญญายิ่ง แทนที่จะลงโทษแพทย์หนุ่มที่ไม่สนใจระเบียบ กลับออกระเบียบให้เงินรายได้โรงพยาบาลไม่ต้องนำส่งคลัง กลายมาเป็นระบบเงินบำรุง ซึ่งเป็นหัวใจสำคัญที่ทำให้โรงพยาบาลของรัฐทั่วประเทศมีความคล่องตัว สามารถพัฒนาจนเติบโตมาตราบเท่าทุกวันนี้

ลองคิดดู ถ้าพึ่งแต่งบประมาณ จะซื้อเครื่องมือสักชิ้น จะซื้อยาแต่ละครั้ง หรือจะซื้อไม้กวาดแต่ละอัน อาจต้องรอเป็นปีๆ เพราะต้องตั้งงบประมาณล่วงหน้าอยู่ในพระราชบัญญัติงบประมาณรายจ่ายประจำปีเสียก่อน ชีวิตคนไข้จำนวนมากคงต้องสูญเสียไปเพราะระเบียบกฎหมายที่ไม่สอดคล้องกับสภาพปัญหา ไม่คล่องตัว ฉับไว ทันการณ์ อย่างระบบเงินบำรุง

หลายปีก่อนผู้เขียนไปประชุมที่อินโดนีเซีย เพื่อนแพทย์ที่นั่นเล่าให้ฟังถึงความยุ่งยาก ล่าช้าและความไม่พัฒนาของระบบโรงพยาบาล โดยเฉพาะในท้องที่ชนบทห่างไกล เพราะต้องพึ่งพาแต่เงินงบประมาณเท่านั้น ไม่มีระบบเงินบำรุงอย่างบ้านเรา เงินทุกบาททุกสตางค์ที่โรงพยาบาลหามาได้ต้องส่งเข้าคลังทั้งหมด

ช่วงสงครามท่านต้องเผชิญภัยจากระเบิดของฝ่ายสัมพันธมิตร เช่น ช่วงที่เดินทางโดยรถไฟ คราวหนึ่งถึงกับต้องกระโดดหนีลงจากโบกี้ขณะรถไฟกำลังวิ่ง เคราะห์ดีที่เทวดาคุ้ม ทำให้ไม่เสียชีวิตหรือบาดเจ็บจนแขนขาหัก เพียงแค่มีแผลถลอกและรอยฟกช้ำเท่านั้น

ช่วงที่อยู่เชียงรายนั้นเอง ท่านได้มีโอกาสรู้จักคุ้นเคยกับนายทหารหนุ่ม ซึ่งต่อมาคือ พล.อ.เปรม ติณสูลานนท์ ประธานองคมนตรีและรัฐบุรุษ อดีตนายกรัฐมนตรีหลายสมัย ผู้ที่ถูกระบุว่าเป็น “ผู้มีบารมีนอกรัฐธรรมนูญ” ช่วงหนึ่ง ศ.นพ.เสม ได้รับเลือกเข้าร่วมรัฐบาลเป็น รมว.สาธารณสุข เป็นโอกาสให้ท่านได้ทำงานใหญ่ให้แก่ประเทศชาติ ในช่วงที่รัฐบาลดำเนินนโยบาย “ทศวรรษแห่งการพัฒนาชนบท” และกระทรวงสาธารณสุขภายใต้การนำของ ศ.นพ.เสม ได้เริ่มนโยบายสร้างโรงพยาบาลให้ครบทุกอำเภอและสถานีอนามัยให้ครบทุกตำบลจนสำเร็จ แม้ระยะนั้นประเทศจะประสบปัญหามากมาย ทั้งทางการเมืองและเศรษฐกิจ มีปฏิวัติรัฐประหารหลายครั้ง ยุบสภาหลายหน และสถานะการเงินผันผวนถึงขั้นต้องลดค่าเงินบาทและต้องกู้เงินจากไอเอ็มเอฟ