ในหนังสือ 'เอกกษัตริย์ ใต้รัฐธรรมนูญ" พระบาทสมเด็จพรปกเกล้าเจ้าอยู่หัว (1)

.....วิมลพรรณ ปีตธวัชชัย

เมื่อพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จขึ้นครองราชย์นั้น ก็เป็นที่รู้กันอยู่ว่าพระองค์ทรงมีความปรารถนาที่จะเปลี่ยนแปลงการปกครองจากระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์ให้เป็นระบอบประชาธิปไตย โดยมีพระมหากษัตริย์ทรงเป็นพระประมุข ภายใต้บทบัญญัติแห่งรัฐธรรมนูญ แม้ความปรารถนาของพระองค์จะถูกต่อต้านและคัดค้านจากพระบรมวงศานุวงศ์ชั้นผู้ใหญ่และบรรดาขุนนางทั้งหลายที่มีความเห็นว่าราษฎรยังไม่มีความพร้อม แต่พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวก็ได้ทรงเตรียมการร่างรัฐธรรรมนูญเพื่อรอจังหวะและโอกาสที่พระองค์ทรงเห็นว่าเหมาะสมดังพระราชบันทึกทรงเล่าของสมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินี ความตอนหนึ่งว่า

และอาจจะเป็นเพราะความไม่ทันใจนี่เอง คณะราษฎรจึงได้ทำการปฏิวัติเปลี่ยนแปลงการปกครองในเช้าวันที่ 24 มิ.ย. 2475 โดยบรรดาเหล่าทหารบก ทหารเรือ รวมทั้งนักเรียนนายร้อยทหารบก ซึ่งส่วนใหญ่เข้าใจว่าจะมาดูการฝึกซ้อมทางทหารนั้นก็ได้เคลื่อนพลประมาณ 2,000 คน เข้ามารวมตัวกันอยู่ ณ ลานพระบรมรูปทรงม้า หน้าพระที่นั่งอนันตสมาคม พร้อมกับการอ่านประกาศแถลงการณ์ยึดอำนาจการปกครองแผ่นดินของพันเอกพระยาพหลพลพยุหเสนา ซึ่งเนื้อหาของแถลงการณ์ที่ก้าวร้าวอย่างเป็นที่ประจักษ์ชัดอยู่ในตัวว่ามุ่งจะโจมตีสถาบันพระมหา กษัตริย์ในระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์ และพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 7 อย่างรุนแรง

การประกาศคืออำนาจของคณะราษฎรในครั้งนี้ แม้พระยาทรงสุรเดช หนึ่งในคณะ 4 ทหารเสือที่ร่วมรู้เห็นมาตั้งแต่ต้นและเป็นผู้ที่มีบทบาทสูงยิ่งในการปฏิวัติยึดอำนาจ ยังเขียนบันทึกเป็นเสมือนคำถามไว้ในเวลาต่อมาว่าเพราะเหตุใดยามคลังกระสุนจึงปล่อยให้พระยาพหลฯ งัดคลังกระสุนและขนกระสุนไปได้ ทำไมนายสิบทหารของกรมทหารม้าจึงยอมปฏิบัติตามคำสั่งของนายทหาร ซึ่งไม่ได้เป็นผู้บังคับบัญชาของตนเองด้วยความราบรื่น ทำไมนายทหารที่มาเรียงแถวอยู่ข้างหน้าผู้อำนวยการฝ่ายทหารจึงรักษาความสงบเงียบปล่อยให้นายทหารอื่นนำทหารของตัวผ่านหน้าตัวออกไป และในเวลาต่อๆ มาก็ยังนั่งเฉยเช่นนั้น ไม่แสดงกิริยาหรือวาจาอันเป็นเครื่องหมายที่จะขัดแย้งแต่อย่างใดเลย...เป็นเพราะนายสิบทหารเหล่านั้นเห็นด้วยในการปฏิวัติหรือ...

เป็นอันว่าคณะราษฎรสามารถยึดอำนาจและเข้าควบคุมสถานการณ์ไว้ได้อย่างเบ็ดเสร็จราบรื่นด้วยปฏิบัติการทุกอย่างที่รวดเร็วฉับพลัน เช่น การตัดการสื่อสารไปรษณีย์ โทรเลขขององค์กรรัฐ จนไม่สามารถสั่งการหรือติดต่อกันได้พร้อมๆ กับการเข้าควบคุมบรรดาพระบรมวงศานุวงศ์ขั้นสูงและข้าราชการชั้นผู้ใหญ่มาเป็นตัวประกันไว้สำหรับการเจรจาต่อรองได้สำเร็จ อาทิ สมเด็จฯ เจ้าฟ้ากรมพระนครสวรรค์วรพินิต สมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพ พันเอกหม่อมเจ้านักขัตรมงคล กิติยากร พลโทพระยาสีหราชเดโชชัย พลโทพระยาเฉลิมอากาศ พลตรีหม่อมเจ้านิลประภัศร เกษมศรี พันเอกพระยาสุรเดชรณชิต และร้อยตรี พระองค์เจ้าภาณุพันธุ์ยุคล เป็นต้น

จากนั้นคณะราษฎรก็ได้ส่งนาวาตรีหลวงศุภชลาศัย นำเรือรบสุโขทัยพร้อมหนังสือกราบบังคมทูล พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว ณ พระตำหนักไกลกังวล หัวหิน ความว่า

พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงทราบข่าวการปฏิวัติยึดอำนาจของคณะราษฎร โดยมิได้ทรงหวั่นไหวดังจะได้เห็นจากพระราชบันทึกทรงเล่าของสมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินี ความว่า

หลังจากที่ทรงรับหนังสือจากคณะราษฎรที่นาวาตรีหลวงศุภชลาศัยนำมาถวายแล้ว พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงเรียกประชุมพระบรมวงศานุวงศ์และข้าราชการชั้นผู้ใหญ่ที่ตามเสด็จอยู่ด้วย ณ วังไกลกังวล เพื่อปรึกษาหารือกัน ซึ่งนอกจากสมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินี กับ สมเด็จกรมพระสวัสดิวัตนวิศิษฏ์ ผู้เป็นพระสัสสุระ (พ่อตา) แล้วก็มี สมเด็จกรมพระกำแพงเพชรอัครโยธิน เสนาบดีกระทรวงพาณิชย์และคมนาคม ซึ่งหนีการจับกุมได้ พลเรือเอกกรมหลวงสิงหวิกรมเกรียงไกร เสนาบดีกระทรวงกลาโหม พลเรือโทพระองค์เจ้าอลงกฎ รองเสนาบดีกระทรวงกลาโหม และพลตรีพระยาพิชัยสงคราม แม่ทัพภาคที่ 1 เป็นต้น

ปรากฏว่าที่ประชุมส่วนใหญ่ลงความเห็นว่าน่าจะต่อสู้ เพราะเห็นว่าน่าจะเอาชนะคณะผู้ที่ยึดอำนาจได้ เนื่องจากทหารหัวเมืองส่วนใหญ่ยังคงจงรักภักดีอยู่มาก หรือไม่อีกทางหนึ่งก็ถวายความเห็นว่าควรจะหนีลงไปหาดใหญ่ทางหัวเมืองมลายูก่อน แล้วค่อยเจรจาต่อรองกับคณะราษฎรในภายหลัง แต่พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวไม่ทรงเห็นด้วย ดังพระราชบันทึกทรงเล่าของสมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินี ว่า

ดังนั้น ในวันรุ่งขึ้นของวันที่ 25 มิ.ย. พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวได้มีพระราชหัตถเลขาตอบคณะราษฎรไปว่า

จึงนับว่าประเทศไทยได้เปลี่ยนแปลงการปกครองเป็นระบอบประชาธิปไตย โดยไม่เสียเลือดเนื้อก็ด้วยพระมหากรุณาธิคุณของพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวอย่างแท้จริง