ภูมิปัญญามืออาชีพ รับมือน้ำท่วม 'หาดใหญ่'
...ธนก บังผล
ปลายฝนต้นหนาวฤดูที่ร่องมรสุมพัดผ่านภาคใต้ตอนล่างของไทย หาดใหญ่ในเดือน พ.ย. เป็นช่วงเวลาที่น้ำท่วมทุกปี
22 พ.ย. 2531 น้ำท่วมระดับ 1 เมตรกว่า ครั้งนั้นถือได้ว่าเป็นวิกฤตที่สุดเท่าที่หาดใหญ่ประสบมา
21 พ.ย. 2543 น้ำท่วมระดับ 3 เมตร หนักที่สุดในประวัติศาสตร์เมืองสงขลา สร้างความเดือดร้อนและเสียหายให้กับประชาชนอย่างใหญ่หลวง
2 พ.ย. 2553 น้ำท่วมระดับ 3 เมตร ครบรอบ 10 ปีพอดิบพอดี แม้ทางจังหวัดได้มีการเตรียมความพร้อมรับมือด้วยการขุดคลอง ฝังท่อระบายน้ำใต้ดิน และสร้างคันกั้นน้ำป้องกันแล้ว
ไม่ใช่เฉพาะ 3 เหตุการณ์ที่เกิดขึ้นในหาดใหญ่ ที่หนักหนาสาหัสเป็นข่าวคราวให้รับรู้ เพราะแท้ที่จริงแล้วเมืองเศรษฐกิจภาคใต้ตอนล่างแห่งนี้...มีน้ำท่วมทุกปี
อย่างต่ำคือ 1 เมตร เพียงแต่ท่วมแล้วใช้เวลาลดอย่างรวดเร็ว ท่วมแล้วประชาชนสามารถรับมือได้ ท่วมแล้วชาวบ้านขนของหนีทัน ด้วยระดับน้ำที่ไม่สูงนัก
พิศ นพรัตน์ อดีตประมงจังหวัดสงขลา ซึ่งมีที่พักติดกับคลอง ร.1 อ.หาดใหญ่ จ.สงขลา และบ้านได้รับความเสียหายจากน้ำท่วมในปี 2553 ด้วย ถือได้ว่าเป็นชาวบ้านที่เตรียมรับมือกับอุทกภัยด้วยตนเองได้เป็นอย่างดี อีกทั้งหลังน้ำลดแล้วสามารถเปลี่ยนบทบาทตัวเองไปเป็นจุนเจือแบ่งปันอาหารให้กับเพื่อนบ้านละแวกใกล้เคียงกันได้อิ่มถึง 4 วัน
ลุงพิศ บอกว่า คนเฒ่าคนแก่สมัยโบราณสั่งสอนมาเป็นอย่างดีว่าหาดใหญ่น้ำท่วมทุกปี เพราะฉะนั้นการเตรียมการรับมือจึงถือเป็นเรื่องสำคัญที่สุด
“
ผมเชื่อว่าน้ำในปีนี้มาแน่ แต่ไม่รู้ว่าจะมามากหรือมาน้อย จะมาหนักหรือมาเบา ผมเตรียมข้าวสารอาหารแห้งของกินทุกอย่าง แก๊สหุงต้ม 3 ถัง เทียนพรรษา และอื่นๆ เท่าที่จำเป็น ขึ้นไปเก็บบนชั้น 3 ของบ้าน ซึ่งได้ต่อเติมขึ้นเพื่อรับมือสถานการณ์เป็นการเฉพาะ”“
ปี 2543 น้ำสูงขึ้นถึงชั้น 2 แต่ปีนี้ถ้ายืนบนชั้น 2 ก็จะอยู่ประมาณยอดอก เราจึงหนีไปอยู่บนชั้น 3 ที่เตรียมไว้ พร้อมชวนเพื่อนบ้านขึ้นไปอยู่ด้วยกันถึง 17 คน นั่งนอนกินอยู่บนนั้น 48 ชั่วโมง กว่าน้ำจะลดและลงมาได้”“
ไม่ใช่เฉพาะเตรียมรับมือเท่านั้นแต่ยังเตรียมใจด้วย เลยไม่ค่อยมีปัญหา อีกทั้งยังเลี้ยงเพื่อนบ้านได้ถึง 34 วันให้มีกิน เพราะเราช่วยเหลือตนเองได้ แต่ที่เสียหายจริงๆ ก็รถยนต์จมน้ำ 2 คัน รวมถึงข้าวของอื่นๆ แต่ก็ไม่เป็นไร เสียก็หาซื้อเอาใหม่ มีคนเอาของมาช่วยเยอะ แต่ผมก็แจกๆ เขาไป เพราะถือว่าเราเตรียมตัวดี ไม่ได้เดือดร้อนมาก”ละแวกบ้านลุงพิศนั้นอยู่หลังที่ว่าการอำเภอหาดใหญ่ ด้านหลังติดคลอง ร. 1 ซึ่งมีขนาดใหญ่ และมีความลึกจากพื้นถนนลงไปประมาณ 15 เมตร
แต่น้ำก็ยังท่วมคลอง และทะลักเข้าบ้านถึงชั้น 2 กะระยะได้ประมาณ 2.70 เมตร
“
ผมฟังวิทยุตลอด รู้มาว่าน้ำจะมาหนักมาก ข่าวสารราชการเป็นสิ่งสำคัญ เขาบอกว่าปีนี้น้ำจะมา 1,600 ลูกบาศก์เซนติเมตรต่อวินาที ผมก็เตรียมน้ำ ยกตู้เย็นขึ้นที่สูงรับสถานการณ์ แต่มันก็มาเร็วเกินคาด มาแรง 2 ชั่วโมงขึ้นมา 1 เมตร ทั้งๆ ที่ทางการก็บอกแล้ว แต่คนไม่เชื่อ ประมาทด้วย คือมันไม่น่าจะหนักขนาดนี้ คนคงคิดไม่ถึง”ทั้งนี้ ลุงพิศบอกว่าหากไม่มีคลอง ร.1 ที่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวโปรดเกล้าฯ ให้สร้างไว้ น้ำก็อาจจะลดลงไม่เร็วอย่างนี้
“
อิทธิพลของน้ำทะเลไหลลงคลอง ร.1 และมีการเอาเครื่องสูบน้ำมา ทำให้ 8 ชั่วโมงน้ำลดเป็นปกติ เขาบอกว่า 10 ปีครั้ง เพราะเป็นช่วงฤดูร่องมรสุมปริมาณน้ำฝนเยอะ ไหลเร็ว ส่วนหนึ่งก็มาจากการตัดไม้ เพราะน้ำที่มานี้มีโคลน แสดงว่าภูเขาไม่มีต้นไม้ หน้าดินไหลลงทะเลสาบสงขลาหมด”อดีตประมงจังหวัด บอกว่า การแก้ไขปัญหาน้ำท่วมหาดใหญ่ในระยะยาวนั้น ต้องมีการปลูกป่าและทำแก้มลิง อีกทั้งคูคลองที่สามารถชะลอน้ำได้
“
โบราณเวลาขุดคลองก็จะเป็นคลองดิน มีการปลูกหญ้ากันการถูกชะล้างของหน้าดิน แต่เดี๋ยวนี้เป็นคลองปูน เวลาน้ำไหลก็ไหลเร็ว ถนนเองก็ไปสร้างขวางทางน้ำ ทำให้น้ำทั้งหมดไหลลงไปที่ทะเลสาบสงขลา และทำให้ทะเลสาบตื้นเขิน ต้องขุดลอกกันใหม่ เอาวัชพืชออก เพราะทะเลสาบจุน้ำได้น้อยลงไปมากแล้ว”“
คนก็มักง่ายเที่ยวทิ้งขยะ ทำให้มันไปอุดท่อ ร่องคู การถมที่สร้างบ้านปริมาณน้ำที่ซึมลงไปในดินก็น้อยลงเพราะมีแต่ปูน ไหลไปก็เจอปูน น้ำก็ไหลซึมได้ช้า”ทั้งนี้ การเติบโตอย่างรวดเร็วของหาดใหญ่ ในแง่มุมเชิงเศรษฐกิจนั้น อาจดูไม่สัมพันธ์กับภูมิปัญญาชาวบ้าน
แต่หากทอดทิ้งภูมิปัญญาเหล่านี้ ก็เป็นไปได้ว่าในอนาคตน้ำไหลบ่าท่วมหาดใหญ่ทุกปีและจะหนัก รุนแรงมากขึ้นเรื่อยๆ
