การพัฒนาวัคซีนไข้หวัดนก
...นพ.วิชัย โชควิวัฒน์
เมื่อช่วงปลายเดือน ส.ค. ต่อเดือน ก.ย. มีการระบาดระลอกใหญ่ของไข้หวัดใหญ่สายพันธุ์ใหม่ 2009 ในประเทศไทยอีกระลอกหนึ่ง มีคนล้มป่วยกันไม่น้อย และจำนวนไม่น้อยต้องล้มหมอนนอนเสื่อ แต่ไม่เป็นข่าวครึกโครมเหมือนการระบาดในระลอกแรก การระบาดระลอกนี้ เป็นการระบาดระลอกสาม คล้ายคลึงกับการระบาดของไข้หวัดใหญ่เมื่อปลายสงครามโลกครั้งที่หนึ่ง
ไม่แปลกที่มีการระบาดในระลอกที่สามเพราะเชื้อไข้หวัดใหญ่สายพันธุ์ใหม่ 2009 เป็นสายพันธุ์ใหม่ ที่มีการกลายพันธุ์จากเดิมจนประชากรทั่วโลกไม่มีใครมีภูมิต้านทานแล้วเมื่อมีการระบาดในระลอกแรกและสอง มีประชากรส่วนหนึ่งป่วยหรือติดเชื้อไปแล้ว และมีภูมิต้านทานไปแล้ว แต่ยังเป็นส่วนน้อยเมื่อเทียบกับประชากรทั้งโลก แม้มีประชากรส่วนหนึ่งได้รับวัคซีนและมีภูมิต้านทานแล้ว แต่ก็ยังเป็นส่วนน้อยอยู่นั่นเอง โดยเฉพาะในประเทศไทย เราสั่งซื้อวัคซีนเข้ามาเพียง 2 ล้านโดสเท่านั้น และยังใช้ไม่หมด เพราะความล้มเหลวของการสื่อสารประชาสัมพันธ์ซึ่งทำให้ประชาชนส่วนใหญ่กลัววัคซีนมากกว่ากลัวโรค
กระแสกลัววัคซีนมากกว่ากลัวโรคนี้เป็นกระแสทั่วโลก สาเหตุเพราะตัวโรคเองมีความรุนแรงไม่มากอย่างที่หวาดวิตกกัน ขณะเดียวกันเมื่อเริ่มมีการให้วัคซีน ก็มีข่าวครึกโครมเรื่อง
“อาการไม่พึงประสงค์” ของวัคซีน โดยเฉพาะเรื่องการแท้งลูกหรือลูกตายในท้อง อันที่จริง การแท้งลูกหรือลูกตายในท้องเป็นโรคแทรกซ้อนซึ่งเกิดเป็นปกติวิสัยอยู่แล้ว ประชาชนจึงถือเป็นเรื่องปกติธรรมดาและมักไม่เป็นข่าวแต่เพราะกฎเกณฑ์เรื่องการระมัดระวังความปลอดภัยในการฉีดวัคซีนกำหนดว่าจะต้องมีการรายงาน
“อาการไม่พึงประสงค์” ที่จัดว่า “ร้ายแรง” ในทุกรายที่ได้รับวัคซีน ซึ่งทุกรายหลังการสอบสวนโดยคณะกรรมการอิสระ ล้วนพบว่าเป็นโรคแทรกซ้อนตามปกติของหญิงตั้งครรภ์ มิได้เกิดจากวัคซีนแต่อย่างใดสภาวการณ์ดังกล่าวทำให้เมื่อองค์การอนามัยโลกแจ้งความจำนงจะบริจาควัคซีนชนิดเชื้อเป็นจำนวน 3 ล้านโดส ให้แก่ประเทศไทย ผู้มีหน้าที่รับผิดชอบจึงไม่กล้ารับ เพราะขนาดเชื้อตาย ซึ่งมีข้อมูลความปลอดภัยและมีที่ใช้กว้างกว่า ยังใช้ไม่หมด ฉะนั้นประชาชนคนไทยจำนวนมากจึงยังคงไม่มีภูมิต้านทานต่อไข้หวัดใหญ่สายพันธุ์ใหม่ 2009 แม้การระบาดจะผ่านไปแล้วสองระลอก และในที่สุดก็เกิดการระบาดระลอกที่สามขึ้น
เหตุการณ์ดังกล่าวนี้ คงจะเกิดขึ้นอีกในอนาคต เพราะเป็นธรรมชาติของไข้หวัดใหญ่ที่มีการกลายพันธุ์ตลอดเวลา เมื่อการกลายพันธุ์มากถึงขีดที่เรียกว่า Antigenic Shift คือกลายพันธุ์ไปจากเดิมมากจนถึงขีด ก็จะเกิดการระบาดใหญ่ทั่วโลกขึ้น เราจึงต้องศึกษาบทเรียนและเตรียมพร้อมแต่เนิ่นๆ
ในการประชุมสัมมนาเรื่องการพัฒนาวัคซีนไข้หวัดใหญ่ชนิดเชื้อเป็นขององค์การเภสัชกรรม เมื่อต้นเดือน ส.ค.นี้ ศ.ดร.ลาริสสา รูเดนโก ได้ทำเซอร์ไพรส์โดยนำหัวเชื้อวัคซีนไข้หวัดนกมามอบให้แก่เราในช่วงพิธีเปิดการประชุมสัมมนาด้วย
ขณะนี้องค์การเภสัชกรรม ได้เริ่มการผลิตวัคซีนไข้หวัดนกขึ้นจนสำเร็จ และพัฒนาจนพร้อมนำไปทดสอบทั้งในห้องปฏิบัติการ ในสัตว์ทดลอง และคาดว่าจะสามารถทดสอบในคนได้ในช่วงปลายปีนี้
หัวเชื้อวัคซีนไข้หวัดนก ที่ ศ.ดร.ลาริสสานำมามอบให้เราโดยไม่คิดมูลค่ามีทั้งสายพันธุ์ปอตสดัม ซึ่งเป็นหัวเชื้อที่ปลอดภัยมาก ไม่ดุร้าย และสายพันธุ์เตอร์กี/เตอร์กี ซึ่งพัฒนาจากสายพันธุ์ที่ก่อโรคได้ แต่ก็เป็นหัวเชื้อที่เชื่องแล้ว สถาบันวิจัยการแพทย์ของรัสเซีย เริ่มพัฒนาวัคซีนไข้หวัดนกตั้งแต่เมื่อ 5 ปีที่แล้ว โดยเริ่มต้นจากสายพันธุ์ปอตสดัม ซึ่งปลอดภัยสูง เพราะดังที่ทราบกันดีแล้วว่าไข้หวัดนกสามารถก่อโรคได้รุนแรง อัตราตายสูงถึง 2 ใน 3 จึงต้องเริ่มต้นจากสายพันธุ์ที่มั่นใจในเรื่องความปลอดภัยสูงสุดก่อน และขณะนี้ก็มีข้อมูลของวัคซีนนี้จำนวนมากแล้ว
ประสบการณ์จากการพัฒนาและผลิตวัคซีนไข้หวัดใหญ่สายพันธุ์ใหม่ 2009 ทำให้เราสามารถผลิตวัคซีนไข้หวัดนกได้ในเวลาอันรวดเร็ว และสามารถแก้ปัญหายากๆ ต่างๆ ได้ ข้อสำคัญคือเราสามารถพัฒนาได้ด้วยตนเอง โดยไม่ต้องจ้างที่ปรึกษาระดับโลกมาช่วยอย่างในอดีต และองค์การอนามัยโลกก็พร้อมให้การช่วยเหลือสนับสนุนตามโครงการพัฒนาศักยภาพของประเทศกำลังพัฒนา เพื่อเตรียมพร้อมสำหรับการระบาดทั่วโลกของไข้หวัดใหญ่ในอนาคต
งานสำคัญที่เราต้องพึ่งองค์การอนามัยโลก คือการทดสอบวัคซีนในสัตว์ทดลองคือเฟอร์เรต ซึ่งจะต้องส่งไปทดสอบที่ห้องปฏิบัติการของประเทศเนเธอร์แลนด์ และมีค่าใช้จ่ายสูง ครั้งละราว 3
–5 แสนเหรียญสหรัฐ ซึ่งองค์การอนามัยโลกตกลงให้การสนับสนุนการทดสอบนี้ และเราได้ส่งวัคซีนไปทดสอบตั้งแต่ปลายเดือน ก.ย.แล้วไม่มีใครทราบว่า การระบาดทั่วโลกของไข้หวัดใหญ่จะเกิดขึ้นจากเชื้อสายพันธุ์ใด แต่ประสบการณ์จากการพัฒนาวัคซีนไข้หวัดใหญ่สายพันธุ์ใหม่ 2009 และวัคซีนไข้หวัดนก ย่อมทำให้เราเชื่อมั่นได้ว่า ไม่ว่าจะเป็นการระบาดของไข้หวัดใหญ่สายพันธุ์ไหน เราน่าจะมีวัคซีนที่สามารถรับมือได้ ทำให้เรามีความมั่นคงด้านสาธารณสุข ในเรื่องนี้ตามที่ตั้งเป้าหมายไว้ในการวางแผนยุทธศาสตร์เรื่องนี้ฉบับแรกเมื่อปี 2548
