บ้านห้วยไร่บูรพา ที่ 1 ป่าชุมชนของประเทศ
...ธนวัฒน์ เพ็ชรล่อเหลียน
“
ก็ผูกพันกันตั้งแต่เกิดนั่นแหละ รู้จักป่าเห็นมันมาพร้อมๆ กับที่จำความได้ ... ช่างอบอุ่น ดีใจ ดีใจจริงๆ” น้ำเสียงสั่นเครือเจือน้ำตาที่เอ่อล้นจากสองเบ้า ฉายภาพความปีติของ ทองสูรย์ ตรีภูเขียน ประธานกรรมการป่าชุมชนบ้านห้วยไร่บูรพา ต.อูบมุง อ.หนองวัวซอ จ.อุดรธานี เจ้าของรางวัลป่าชุมชนชนะเลิศระดับประเทศ ประจำปี 2553ผืนแผ่นดินอันสมบูรณ์กว่า 1,545 ไร่ ชอุ่มด้วยพันธุ์พืชเขียวขจี เป็นผลจากลักษณะกายภาพผสมระหว่างป่าเต็งรัง ป่าเบญจพรรณ และป่าดิบแล้ง ปรุงแต่งด้วยแหล่งต้นน้ำขนาดใหญ่ที่ธรรมชาติรังสรรค์ขึ้น แตกแขนงเป็นธารน้ำใสหล่อเลี้ยงสรรพชีวิตชาวอุดรและจังหวัดใกล้เคียงเรื่อยมา
“
โตขึ้นมาหน่อยก็เดินจูงวัวจูงควายหาหญ้ากิน เข้าเที่ยงวันก็จับมันมัดไว้แล้ว ตัวก็แก้ผ้าโดดน้ำตก บ่ายหน่อยก็เดินหาผักหวานหาไข่มดแดงไปตามเรื่อง อยู่กับมันมาแบบนี้ ทุกคนทุกหมู่บ้านที่ติดกับป่า”ทองสูรย์ เล่าต่อว่า ชาวบ้านในละแวกนี้อยู่มากันก่อนมีโครงการประกวดป่านานมาก กระทั่งเข้าปี 2520 จึงได้มีการประชุมกันเพื่อแบ่งสันปันส่วนสำหรับการใช้ประโยชน์ของผืนป่า อาทิ แหล่งทำกิน แหล่งอาหาร แหล่งเลี้ยงสัตว์ จากนั้นก็ดูแลกันจนถึงวันนี้
ไสว พุทธมา ประธานป่าชุมชนบ้านห้วยไร่ หมู่ 4 บอกว่า เหตุที่สามารถอนุรักษ์พื้นที่แห่งนี้ได้อย่างสมบูรณ์ เนื่องจากชาวบ้านทุกคนมีสำนึกการเป็นเจ้าของผืนป่าร่วมกันและรู้สึกเป็นหนี้บุญคุณของผืนป่า จึงได้ร่วมกันพัฒนาอย่างมีส่วนร่วม และมีการตั้งคณะกรรมการป่าชุมชน เพื่อพิทักษ์ป่าในแต่ละด้าน อาทิ ป้องกันการบุกรุก ป้องกันไฟป่า บริหารจัดการด้านการเงิน
ไสว อธิบายต่อว่า เมื่อมีโครงการคนรักษ์ป่า ป่ารักชุมชน เข้ามา ก็ได้เข้มงวดขึ้นอีก มีการเรียกประชุมสัปดาห์ละ 2 ครั้ง และต้องกระจายข่าวให้สมาชิกทั้ง 2 หมู่บ้าน กว่า 1,800 คน รับทราบและร่วมกันดูแลไปพร้อมๆ กัน นั่นเพราะชาวบ้านใช้ประโยชน์จากผืนป่าแห่งนี้อย่างครบวงจร ทั้งเป็นแหล่งอาหารตามฤดูกาล พลังงานเชื้อเพลิง เครื่องจักสาน น้ำหมักชีวภาพบำบัด และอีกมากมาย
“
ป่าแห่งนี้เลี้ยงชีพให้คนทั้งสองหมู่บ้าน จากรุ่นสู่รุ่น และจะเป็นแบบนี้ต่อไปอีกหลายๆ รุ่น” เขาเชื่อเช่นนั้นป่าชุมชนที่ดูแลโดยชุมชนเกิดช่องโหว่ของการบุกรุกได้ง่าย บุญธรรม บริสุทธิ์ นักวิชาการป่าไม้ชำนาญการ ส่วนจัดการป่าชุมชน สำนักจัดการทรัพยากรป่าไม้ที่ 6 จ.อุดรธานี ชี้แจงถึงมาตรการที่ชาวบ้านใช้อุดรูรั่วข้อนี้ว่า ทางกรมป่าไม้และชุมชนจะเป็นที่ปรึกษาให้กันและกัน โดยเฉพาะการบุกรุกป่านั้นจะมีการตกลงกฎเกณฑ์การใช้ประโยชน์จากไม้อย่างชัดเจน เพื่อป้องกันผู้ที่แฝงตัวเข้ามาแสวงหาผลประโยชน์
ที่ป่าชุมชนบ้านห้วยไร่บูรพามีกฎชัดเจนว่า
“ห้ามตัดต้นไม้” นอกจากได้รับการเห็นชอบจากมติคณะกรรมการป่าชุมชนทั้งหมด แต่ก็เป็นเรื่องที่ยากมาก เพราะคณะกรรมการจะพิจารณาถึงภูมิหลังว่าบุคคลที่จะตัดเป็นใคร มีพฤติกรรมดั้งเดิมเป็นอย่างไร ฐานะยากจนจริงหรือไม่ ต้องการนำต้นไม้ไปใช้ประโยชน์อย่างไร และเมื่อตัดไปแล้วจะต้องปลูกทดแทนจำนวนเท่าใด“
แต่คงเป็นเรื่องของอนาคตไป เพราะที่ผ่านมายังไม่เคยอนุญาตให้ใครมาตัดต้นไม้เลย เว้นเสียแต่เก็บกิ่งไม้แห้งจากป่า ซึ่งก็มีกฎชัดว่าต้องตอนให้ยาวไม่เกิน 50 เซนติเมตร สำหรับทำเป็นไม้ฝืนเท่านั้น เพราะหากมีความยาวเกินนี้ อาจถูกนำไปใช้ประโยชน์อย่างอื่นได้” เจ้าหน้าที่กรมป่าไม้อธิบายแม้ป่าชุมชนบ้านห้วยไร่บูรพาจะได้รับถ้วยรางวัลพระราชทานสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี ป้ายประกาศเกียรติคุณ และเงินกองทุนอนุรักษ์ป่าชุมชนอีก 2 แสนบาท ในฐานะผู้ชนะเลิศระดับประเทศแล้ว อนาคตอันใกล้นี้ยังมีเป้าหมายขยายเครือข่ายป่าชุมชนเพิ่มพื้นที่ป่า และเตรียมสำรวจเส้นทางเพื่อทำทางเดินสำหรับศึกษาธรรมชาติอีกด้วย
