กว่าจะเป็น Public Space Public Life Study

โดย..อาทิตย์ โกวิทวรางกูร   เครือข่ายมักกะสัน [email protected]

ตอนที่แล้ว เล่าถึงการเดินหน้าเพิ่มพื้นที่สาธารณะอย่างต่อเนื่องของโคเปนเฮเกน หลังจากที่เปลี่ยนถนนเส้นแรกให้เป็นทางคนเดิน

และการพลิกวิกฤตจากราคาน้ำมันพุ่ง ให้เป็นโอกาสพัฒนาเมือง ในแนวทางที่พึ่งพารถยนต์น้อยลง

แทนที่ด้วย การเดินเท้า และ จักรยาน

ในตอนนี้ ผมอยากจะลากจุดเชื่อมต่อ จากเหตุการณ์อันพลิกผันตรงนั้น มาสู่การตกผลึกครั้งสำคัญของญาน เกห์ล (Jan Gehl)

เกิดเป็นสิ่งที่เรียกว่า Public Space Public Life Study

หรือขอแปลเป็นไทย (ในความเข้าใจของผมเอง) ว่า การทำสำมะโนชีวิตสาธารณะ

หลังวิกฤตน้ำมัน (ปี 1975-1976) โคเปนเฮเกนเดินหน้าเพิ่มพื้นที่สาธารณะต่อ

โมเมนตัมได้เกิดขึ้นแล้ว แม้วาระการดำรงตำแหน่งนายกเทศมนตรีฝ่ายพัฒนาเมือง ของนาย Alfred Wassard จะสิ้นสุดลงในปี 1978 ... นับเป็นเวลาเกือบ 2 ทศวรรษ นับตั้งแต่เขารับตำแหน่งนี้ในปี 1962 และตัดสินใจปฏิวัติยุคสมัย โดยเปลี่ยนถนนกลางเมือง ให้กลายเป็นทางคนเดินในปีเดียวกันนี้้เอง

ปี 1980 โคเปนเฮเกนตัดสินใจเปลี่ยนถนนย่านริมน้ำ Nyhavn จากเดิมใช้เป็นที่จอดรถ ให้เป็นพื้นที่คนเดิน

ตรงนี้สำคัญ เพราะมันเชื่อมต่อจากเครือข่ายถนนคนเดินเส้นหลักกลางเมือง (ถัดจากสุดถนน Stoget ทางทิศตะวันออกออกไป) ทำให้เกิดพื้นที่เชื่อมต่อจากกลางเมือง ออกมาจนถึงริมน้ำ

อีกด้านหนึ่ง เมื่อพื้นที่ที่ได้เพิ่มมาอยู่ “ริมน้ำ” เสน่ห์ของมันดูจะมากกว่าพื้นที่สาธารณะทั่วๆ ไป

และกลายเป็นจุดดึงดูดผู้คนมากที่สุดแห่งหนึ่งของโคเปนเฮเกน

ไม่กี่ปีหลังจากนั้น โคเปนเฮเกนกำลังจะทำการสำรวจพฤติกรรมการใช้พื้นที่สาธารณะของผู้คนอีกครั้ง (หลังจากมีการปรับปรุงและเพิ่มพื้นที่ไปอีกหลายระลอก) หลังจากศึกษาครั้งแรกในปี 1966-1967 และตีพิมพ์เป็นบทความชื่อ Man on the foot ในปี 1968

ครั้งนี้คือ 1986 -- เกือบ “ยี่สิบปี” นับจากครั้งก่อน

และแน่นอน ทีมที่ศึกษาไม่ใช่ใครอื่นใด หากเป็น คณะวิจัยที่นำโดยนายญาน เกห์ล

กว่าสองทศวรรษผ่านไป สิ่งที่เปลี่ยนไป มิใช่เพียงแต่เมืองโคเปนเฮเกน

ญานเอง ก็ผ่านใดๆ มาอีกหลายสิ่ง ...

ช่วงทศวรรษ 1970 เกือบสิบปี ญานแทบไม่ได้อยู่ในโคเปนเฮเกนเลย

1971 หนังสือเล่มแรกของเขาตีพิมพ์ (ซึ่งฉบับแปลภาษาอังกฤษในครั้งแรกปี 1987 ชื่อ Life between building หรือฉบับแปลภาษาไทยเมื่อไม่กี่ปีมานี้คือ เมืองมีชีวิต)

และเป็น 1971 ปีเดียวกันนั่นเอง เขาได้ออกเดินสายสอนหนังสือ และทำการวิจัย ในฐานะอาจารย์รับเชิญ ไปหลายเมืองหลายประเทศทั่วโลก เช่น สกอตแลนด์ แคนาดา และออสเตรเลีย

ถือเป็นห้วงเวลาแห่งการทดสอบและพัฒนา ทั้งความคิดและเครื่องมือ ที่เขาค้นพบ ใช้งาน และรวบรวมไว้ในหนังสือเล่มแรก

เขาได้เอาข้อค้นพบจากอิตาลีและโคเปนเฮเกน ไปตระเวนทดสอบ

ซึ่งเท่าที่เขาทดสอบ ก็พบว่ามันใช้ได้ มันเป็นจริง (ซึ่งญานให้เหตุผลว่าเพราะมันวางอยู่บนพื้นฐานธรรมชาติของมนุษย์)

ในทางกลับกัน ระหว่างที่ทดสอบและศึกษาวิจัยนั้น เขาก็ได้พัฒนาเครื่องมือใหม่ๆ ขึ้นทีละเล็กละน้อย เพื่อเสริมกับเครื่องมือเดิมที่ใช้งานอยู่ก่อนหน้า

จนค่อนข้างสมบูรณ์

เมื่อญานกลับมายังโคเปนเฮเกนในปี 1978 เขาได้พบคู่หูคู่ชีพ Lars Gemzoe สถาปนิกที่กลายมาเป็นทีมงานคนสำคัญ ทั้งในการสอนและการทำวิจัย

ทั้งสองได้สร้างกลุ่มวิจัย เพื่อศึกษาโคเปนเฮเกน

และได้ทำงาน ร่วมกับผู้บริหารเมือง

“Good town-and-gown partnership began in earnest”

การร่วมมือระหว่าง “เมือง” และ “มหาวิทยาลัย” ได้เกิดขึ้นอย่างเข้มข้นจริงจัง และพัฒนาแนบแน่นขึ้นเรื่อยๆ

ช่วงปลายทศวรรษ 1970 จนถึงกลางทศวรรษ 1980 นี่เอง ที่องค์ประกอบต่างๆ ของวิธีการศึกษาอันเป็นเอกลักษณ์ของญานได้ก่อรูปประกอบร่างขึ้น

เขา ลาร์ส และคณะวิจัย ได้บุกไปทั่วประเทศเดนมาร์ก ไปเยี่ยมทุกเมือง เพื่อศึกษาประเมินพื้นที่สาธารณะ ... ซึ่งในภายหลัง กลายมาเป็นหนังสือ Bedre Byrum (แปลว่า Better Urban Spaces) ตีพิมพ์ในปี 1990

ซึ่งมีผลอย่างยิ่งยวดต่อนโยบายพื้นที่สาธารณะในเมืองต่างๆ ทั่วประเทศเดนมาร์ก

เมื่อเขาจะทำการสำรวจและศึกษาพฤติกรรมการใช้พื้นที่สาธารณะในโคเปนเฮเกน เป็นครั้งที่ 2 ในปี 1986 ความพร้อมของเขาและคณะ จึง “ปึ้ก” มากกว่ารอบแรกพอสมควร

ทั้งยังมีข้อมูลที่เคยเก็บไว้ในรอบก่อน อ้างอิงเพื่อเปรียบเทียบด้วย

เป็นที่ยอมรับกันในวงการว่า โคเปนเฮเกน เป็น “เมืองแรกในโลก” ที่ได้มีการสำรวจและบันทึกการใช้พื้นที่สาธารณะในเมืองอย่างเป็นระบบ (document public use of the city in a systematic way)

นับเป็นเวลาเกือบ 20 ปีพอดี จากวันแรก ที่เขาเริ่มสำรวจ ณ ถนนเส้นนี้