กลุ่มดาวแมงป่อง

โดย...วรเชษฐ์ บุญปลอด

ท้องฟ้าเวลาประมาณ 21.00 น. ของกลางเดือน ก.ค. เราจะเห็นกลุ่มดาวแมงป่องเป็นกลุ่มดาวขนาดใหญ่และโดดเด่นอยู่ทางทิศใต้ กลุ่มดาวแมงป่องเป็นหนึ่งในกลุ่มดาวจักรราศี ปัจจุบันดวงอาทิตย์เคลื่อนผ่านพื้นที่ของกลุ่มดาวนี้ตามการแบ่งเขตกลุ่มดาวสากล (ซึ่งแต่ละกลุ่มดาวมีขอบเขตไม่เท่ากัน) ประมาณวันที่ 22-30 พ.ย.ของทุกปี

กลุ่มดาวแมงป่องเป็นกลุ่มดาวโบราณ จัดเป็นกลุ่มดาวที่มีดาวเรียงกันคล้ายชื่อกลุ่มดาวมากที่สุดกลุ่มหนึ่ง เพราะดาวสมาชิกหลายดวงมีความสว่างพอสมควร วางตัวเรียงกันจนมีรูปร่างคล้ายตัวแมงป่องอย่างเห็นได้ชัด โดยส่วนหัวอยู่ด้านบน ต่ำลงมาเป็นลำตัวและหางที่เป็นวงโค้งสังเกตได้ง่าย

ดาวแอนทาเรส (Antares) หรือไทยเรียกดาวปาริชาตเป็นดาวสว่างที่สุดในกลุ่มดาวนี้ ความสว่างของดาวเปลี่ยนแปลงขึ้น-ลง จึงเป็นดาวแปรแสง ความสว่างโดยเฉลี่ยจัดเป็นดาวสว่างอันดับที่ 15 บนท้องฟ้า แอนทาเรสมีสีค่อนไปทางส้มหรือแดง ชื่อของดาวในภาษาละตินมีรากศัพท์มาจากภาษากรีกโบราณที่แปลว่าคู่แข่งหรือเทียบเท่าดาวอังคาร (Ares = ดาวอังคาร) เนื่องจากสีและความสว่างของดาวที่ใกล้เคียงกับดาวอังคารนั่นเอง

ดาวแอนทาเรสจัดเป็นดาวยักษ์ใหญ่ มีขนาดใหญ่กว่าดวงอาทิตย์หลายร้อยเท่า และแผ่พลังงานมากกว่าดวงอาทิตย์ แต่มีอุณหภูมิพื้นผิวต่ำกว่าดวงอาทิตย์ หากนำดาวแอนทาเรสมาวางแทนที่ดวงอาทิตย์ในระบบสุริยะ พื้นผิวของดาวจะกว้างไกลออกไปถึงบริเวณระหว่างวงโคจรของดาวอังคารกับดาวพฤหัสบดี

ดาวแอนทาเรสอยู่ไม่ไกลจากแนวสุริยวิถี ซึ่งเป็นทางเดินปรากฏของดวงอาทิตย์บนท้องฟ้ามากนัก เราจึงมีโอกาสเห็นดวงจันทร์และดาวเคราะห์ผ่านใกล้ดาวแอนทาเรส หรือแม้กระทั่งเข้าบดบัง ขึ้นอยู่กับแนวการเคลื่อนที่ของดาวเคราะห์และดวงจันทร์ขณะอยู่ใกล้ดาว หากมองไปในอนาคต พบว่าในอีกไม่กี่ปีข้างหน้า บริเวณภาคใต้ของประเทศไทยจะมีโอกาสเห็นดวงจันทร์บังดาวแอนทาเรสในเช้ามืดวันที่ 27 เม.ย. 2567 (ภาคอื่นๆ เห็นเพียงแค่ดวงจันทร์เฉียดใกล้ดาวดวงนี้)ทางซ้ายมือของดาวกลุ่มดาวแมงป่องคือกลุ่มดาวคนยิงธนู เราจะเห็นดาวสว่างดวงหนึ่งอยู่ระหว่างสองกลุ่มดาวนี้ นั่นไม่ใช่ดาวฤกษ์ แต่เป็นดาวเสาร์ซึ่งกำลังปรากฏอยู่ในพื้นที่ของกลุ่มดาวคนแบกงู เนื่องจากส่วนหนึ่งของกลุ่มดาวคนแบกงูยื่นลงมาอยู่ระหว่างกลุ่มดาวแมงป่องกับคนยิงธนู

หากสังเกตจากสถานที่ซึ่งฟ้ามืด ไม่มีแสงรบกวนมากนัก และไม่มีเมฆหมอกบดบัง บริเวณกลุ่มดาวคนยิงธนู ทางซ้ายของหางแมงป่อง เราจะเห็นแนวของทางช้างเผือกพาดผ่าน และบริเวณนี้ก็เป็นส่วนที่สว่างที่สุดของทางช้างเผือกเนื่องจากอยู่ใกล้ทิศทางสู่จุดศูนย์กลางของดาราจักรทางช้างเผือก

เดือน มิ.ย. ปี ค.ศ. 1962 นักดาราศาสตร์ปล่อยจรวดติดตั้งเครื่องตรวจวัดรังสีเอกซ์ขึ้นไปบนท้องฟ้า พบแหล่งกำเนิดรังสีเอกซ์ในอวกาศแผ่ออกมาจากบริเวณเหนือส่วนหัวของกลุ่มดาวแมงป่อง เราคุ้นเคยกับรังสีเอกซ์เนื่องจากแพทย์ใช้การฉายรังสีเอกซ์เพื่อมองเข้าไปในร่างกายของเรา แต่รังสีเอกซ์ก็เป็นสิ่งที่พบได้ทั่วไปในเอกภพ ทำนองเดียวกับรังสีเอกซ์ทางการแพทย์ รังสีนี้ก็เผยให้เห็นรายละเอียดของวัตถุท้องฟ้าต่างๆ ในแบบซึ่งแสงที่ตามองเห็นไม่สามารถแสดงได้

รังสีเอกซ์มีพลังงานสูงกว่าแสงที่ตามองเห็น รังสีเอกซ์จึงมักเกิดขึ้นในกระบวนการที่ก่อให้เกิดการแผ่พลังงานสูง การค้นพบหลุมดำก็มาจากการสังเกตในรังสีเอกซ์เมื่อแก๊สไหลลงสู่หลุมดำ

แหล่งกำเนิดรังสีเอกซ์ในกลุ่มดาวแมงป่องที่ค้นพบเมื่อ ค.ศ. 1962 ได้ชื่อว่า Scorpius X-1 นับเป็นแหล่งกำเนิดรังสีเอกซ์นอกระบบสุริยะแหล่งแรกที่ค้นพบบนท้องฟ้า การศึกษาต่อมาแสดงว่าเกี่ยวข้องกับดาวนิวตรอน ซึ่งเป็นสิ่งที่เหลืออยู่หลังดาวฤกษ์ยุบตัวลง ดาวนิวตรอนมีขนาดเล็กแต่มีความหนาแน่นสูงด้วยมวลมหาศาล การแผ่รังสีเอกซ์ไม่ได้เกิดจากดาวนิวตรอนโดยตรง แต่เกิดจากแก๊สซึ่งไหลมาจากดาวฤกษ์ที่เป็นคู่ โดยระบบดาวนี้อยู่ห่างออกไปประมาณ 9,000 ปีแสง

กลุ่มดาวแมงป่องมีตำแหน่งอยู่ใกล้แนวของทางช้างเผือก เราจึงสามารถพบวัตถุท้องฟ้าได้หลายชนิด ทั้งกระจุกดาวทรงกลม กระจุกดาวเปิด เนบิวลา ฯลฯ ที่สังเกตได้ง่ายที่สุดด้วยตาเปล่าหรือกล้องสองตาคือกระจุกดาวเปิดซึ่งประกอบด้วยดาวหลายดวงรวมอยู่ด้วยกันเป็นกระจุก ปรากฏอยู่ทางซ้ายมือของหางแมงป่อง

สำหรับช่วงเดือนนี้ หากเราสังเกตกลุ่มดาวแมงป่องเมื่อดึกมากขึ้น เราจะพบว่ากลุ่มดาวแมงป่องค่อยๆ เคลื่อนไปทางขวามือมากยิ่งขึ้นเรื่อยๆ ซึ่งเกิดจากโลกหมุนรอบตัวเอง เมื่อใกล้เวลาประมาณตี 2 กลุ่มดาวแมงป่องจะเคลื่อนไปอยู่ใกล้ขอบฟ้าทิศตะวันตกเฉียงใต้ และการวางตัวบนท้องฟ้าก็เปลี่ยนไป คือตะแคงข้างเกือบอยู่ในแนวขนานกับขอบฟ้า

ปรากฏการณ์ท้องฟ้า (9-16 ก.ค.)

ดาวพุธ ดาวพฤหัสบดี และดาวเสาร์ เป็นดาวเคราะห์สว่างที่สังเกตได้ในเวลาหัวค่ำ ดาวพฤหัสบดีสว่างที่สุดในสามดวงนี้ อยู่สูงบนท้องฟ้าด้านทิศใต้ในกลุ่มดาวหญิงสาว เมื่อเวลาผ่านไป ดาวพฤหัสบดีจะเคลื่อนต่ำลงไปทางทิศตะวันตกเฉียงใต้ ตกลับขอบฟ้าทางทิศตะวันตกในเวลาเกือบเที่ยงคืน

ดาวเสาร์อยู่ในกลุ่มดาวคนแบกงู เวลาหัวค่ำดาวเสาร์อยู่ทางทิศตะวันออกเฉียงใต้ เวลา 4 ทุ่มครึ่ง ดาวเสาร์เคลื่อนสูงขึ้นถึงจุดสูงสุดบนท้องฟ้าด้านทิศใต้ จากนั้นตกลับขอบฟ้าทางทิศตะวันตกเฉียงใต้ในเวลาตี 4 

ดาวพุธอยู่ในกลุ่มดาวปู หลังดวงอาทิตย์ตกดาวพุธอยู่ใกล้ขอบฟ้าทิศตะวันตก และมีเวลาสังเกตได้ไม่นานก่อนตกลับขอบฟ้า ครึ่งหลังของเดือนมีโอกาสเห็นได้ง่ายกว่านี้เมื่อดาวพุธทำมุมห่างดวงอาทิตย์มากขึ้น

ดาวศุกร์เป็นดาวสว่างเด่นบนท้องฟ้าเวลาเช้ามืด ปรากฏอยู่ในกลุ่มดาววัว ขึ้นเหนือขอบฟ้าทิศตะวันออกในเวลาประมาณตี 3 หลังจากนั้นสองชั่วโมง เมื่อท้องฟ้าเริ่มสว่าง ดาวศุกร์จะเคลื่อนสูงขึ้นจนมีมุมเงยประมาณ 30 องศา เช้ามืดวันที่ 14 ก.ค.ดาวศุกร์จะผ่านใกล้ดาวอัลเดบารันหรือดาวตาวัว (อีกชื่อหนึ่งคือโรหิณี) ซึ่งเป็นดาวสว่างที่สุดในกลุ่มดาววัว ห่างกันที่ระยะ 3.1 องศา