รัฐธรรมนูญ กับพรรคการเมือง

โดย...เจษฏ์ โทณะวณิก

ในคำปรารภของรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทยปี 2560 มีส่วนหนึ่งที่กล่าวว่า “การปกครองก็มิได้มีเสถียรภาพหรือราบรื่นเรียบร้อย... ส่วนหนึ่งเกิดจากกฎเกณฑ์การเมืองการปกครองที่ยังไม่เหมาะสมแก่สภาวการณ์บ้านเมืองและกาลสมัย ให้ความสำคัญแก่รูปแบบและวิธีการยิ่งกว่าหลักการพื้นฐานในระบอบประชาธิปไตย หรือไม่อาจนำกฎเกณฑ์ที่มีอยู่มาใช้แก่พฤติกรรมของบุคคลและสถานการณ์ในยามวิกฤตที่มีรูปแบบและวิธีการแตกต่างไปจากเดิมให้ได้ผล... คณะกรรมการร่างรัฐธรรมนูญมีหน้าที่ร่างรัฐธรรมนูญเพื่อใช้เป็นหลักในการปกครอง...

เมื่อพิจารณาถึงเรื่องของการปกครองและการบริหารราชการแผ่นดินในระบอบประชาธิปไตยอันมีพระมหากษัตริย์ทรงเป็นประมุขนั้น กลไกสำคัญประการหนึ่งให้ได้มาซึ่งตัวแทนเข้าไปทำหน้าที่ในการปกครอง หรือการบริหารราชการแผ่นดินคือ การเลือกตั้ง ซึ่งมีพรรคการเมืองเป็นกลจักรสำคัญ และเป็นจุดเริ่มแรกเข้าสู่การปกครอง หรือการบริหารราชการแผ่นดิน ดังนั้น การมีพรรคการเมืองที่มีคุณภาพ ประกอบด้วย สมาชิกที่มีคุณธรรม จริยธรรม และพรรคการเมืองมีธรรมาภิบาลนั้น จะเป็นสิ่งที่นำพาไปสู่การมีผู้เข้ามาบริหารประเทศที่ประพฤติชอบและสุจริตต่อไปด้วย จึงต้องมีการกำหนดลักษณะอันพึงประสงค์บางประการของพรรคการเมือง รวมถึงการปฏิรูปพรรคการเมืองไว้ในรัฐธรรมนูญ ซึ่งมาตรา 45 ได้กำหนดลักษณะดังกล่าวและมาตรา 258 ได้กำหนดเรื่องการปฏิรูปพรรคการเมืองไว้ดังนี้

“มาตรา 45 บุคคลย่อมมีเสรีภาพในการรวมกันจัดตั้งพรรคการเมืองตามวิถีทางการปกครองระบอบประชาธิปไตยอันมีพระมหากษัตริย์ทรงเป็นประมุขตามที่กฎหมายบัญญัติ

กฎหมายตามวรรคหนึ่งอย่างน้อยต้องมีบทบัญญัติเกี่ยวกับการบริหารพรรคการเมือง ซึ่งต้องกำหนดให้เป็นไปโดยเปิดเผยและตรวจสอบได้ เปิดโอกาสให้สมาชิกมีส่วนร่วมอย่างกว้างขวางในการกำหนดนโยบายและการส่งผู้สมัครรับเลือกตั้ง และกำหนดมาตรการให้สามารถดำเนินการโดยอิสระไม่ถูกครอบงำหรือชี้นำโดยบุคคล ซึ่งมิได้เป็นสมาชิกของพรรคการเมืองนั้น รวมทั้งมาตรการกำกับดูแลมิให้สมาชิกของพรรคการเมืองกระทำการอันเป็นการฝ่าฝืนหรือไม่ปฏิบัติตามกฎหมายเกี่ยวกับการเลือกตั้ง”

“มาตรา 258 ให้ดำเนินการปฏิรูปประเทศอย่างน้อยในด้านต่างๆ ให้เกิดผลดังต่อไปนี้

ก. ด้านการเมือง

(2) ให้การดำเนินกิจกรรมของพรรคการเมืองเป็นไปโดยเปิดเผยตรวจสอบได้ เพื่อให้พรรคการเมืองพัฒนาเป็นสถาบันการเมืองของประชาชน ซึ่งมีอุดมการณ์ทางการเมืองร่วมกัน มีกระบวนการให้สมาชิกพรรคการเมืองมีส่วนร่วมและมีความรับผิดชอบอย่างแท้จริงในการดำเนินกิจกรรมทางการเมืองและการคัดเลือกผู้มีความรู้ความสามารถ ซื่อสัตย์สุจริต และมีคุณธรรมจริยธรรม เข้ามาเป็นผู้ดำรงตำแหน่งทางการเมืองที่ชัดเจนและเป็นรูปธรรม”