บ้านห้วยไร่บูรพาคว้าที่ 1 ป่าชุมชนของประเทศ

ผืนแผ่นดินอันสมบูรณ์กว่า 1,545 ไร่ ชะอุ่มด้วยพันธุ์พืชเขียวขจี เป็นผลจากลักษณะกายภาพผสม ระหว่างป่าเต็งรัง ป่าเบญจพรรณ และป่าดิบแล้ง....

โดย...ธนวัฒน์ เพ็ชรล่อเหลียน 

“ก็ผูกพันกันตั้งแต่เกิดนั่นแหละ รู้จักป่าเห็นมันมาพร้อมๆ กับที่จำความได้ ... ช่างอบอุ่น ดีใจ ดีใจจริงๆ” น้ำเสียงสั่นเครือเจือน้ำตาที่เอ่อล้นจาก 2 เบ้า ฉายภาพความปีติของ ทองสูรย์ ตรีภูเขียน ประธานกรรมการป่าชุมชนบ้านห้วยไร่บูรพา ตำบลอูบมุง อำเภอหนองวัวซอ จ.อุดรธานี เจ้าของรางวัล ป่าชุมชนชนะเลิศระดับประเทศ

ผืนแผ่นดินอันสมบูรณ์กว่า 1,545 ไร่ ชะอุ่มด้วยพันธุ์พืชเขียวขจี เป็นผลจากลักษณะกายภาพผสม ระหว่างป่าเต็งรัง ป่าเบญจพรรณ และป่าดิบแล้ง ปรุงแต่งด้วยแหล่งต้นน้ำขนาดใหญ่ที่ธรรมชาติรังสรรค์ขึ้น แตกแขนงเป็นธารน้ำใสหล่อเลี้ยงสรรพชีวิตชาวอุดรและจังหวัดใกล้เคียงเรื่อยมา

“โตขึ้นมาหน่อยก็เดินจูงวัวจูงควายหาหญ้ากิน เข้าเที่ยงวันก็จับมันมัดไว้แล้วตัวก็แก้ผ้าโดดน้ำตก บ่ายหน่อยก็เดินหาผักหวานหาไข่มดแดงไปตามเรื่อง อยู่กับมันมาแบบนี้ ทุกคนทุกหมู่บ้านที่ติดกับป่า” 

ทองสูรย์ เล่าต่อว่า ชาวบ้านในละแวกนี้อยู่มากันก่อนมีโครงการประกวดป่านานมาก กระทั่งเข้าปี 2520 จึงได้มีการประชุมกันเพื่อแบ่งสันปันส่วนสำหรับการใช้ประโยชน์ของผืนป่า อาทิ แหล่งทำกิน แหล่งอาหาร แหล่งเลี้ยงสัตว์ จากนั้นก็ดูแลกันจนถึงวันนี้

ไสว พุทธมา ประธานป่าชุมชนบ้านห้วยไร่ หมู่ 4 บอกว่า เหตุที่สามารถอนุรักษ์พื้นที่แห่งนี้ได้อย่างสมบูรณ์ เนื่องจากชาวบ้านทุกคนมีสำนึกการเป็นเจ้าของผืนป่าร่วมกันและรู้สึกเป็นหนี้บุญคุณของผืนป่า จึงได้ร่วมกันพัฒนากันอย่างมีส่วนร่วม และมีการตั้งคณะกรรมการป่าชุมชน เพื่อพิทักษ์ป่าในแต่ละด้าน อาทิ ป้องกันการบุกรุก ป้องกันไฟป่า บริหารจัดการด้านการเงิน

ไสว อธิบายต่อว่า เมื่อมีโครงการคนรักษ์ป่า ป่ารักชุมชน เข้ามา ก็ได้เข้มงวดขึ้นอีก มีการเรียกประชุมสัปดาห์ละ 2 ครั้ง และต้องกระจายข่าวให้สมาชิกทั้ง 2 หมู่บ้าน กว่า 1,800 คน รับทราบและร่วมกันดูแลไปพร้อมๆ กัน นั่นเพราะ ชาวบ้านใช้ประโยชน์จากผืนป่าแห่งนี้อย่างครบวงจร ทั้งเป็นแหล่งอาหารตามฤดูกาล พลังงานเชื้อเพลิง เครื่องจักรสาน น้ำหมักชีวภาพบำบัด และอีกมากมาย

“ป่าแห่งนี้เลี้ยงชีพให้คนทั้ง 2 หมู่บ้าน จากรุ่นสู่รุ่น และจะเป็นแบบนี้ต่อไปอีกหลายๆ รุ่น”เขาเชื่อเช่นนั้น

ป่าชุมชนที่ดูแลโดยชุมชน ยังให้เกิดช่องโหว่ของการบุกรุกได้ง่าย บุญธรรม บริสุทธิ์ นักวิชาการป่าไม้ชำนาญการ ส่วนจัดการป่าชุมชน สำนักจัดการทรัพยากรป่าไม้ที่ 6 จังหวัดอุดรธานี ชี้แจงถึงมาตรการที่ชาวบ้านใช้อุดรูรั่วข้อนี้ว่า ทางกรมป่าไม้ และชุมชนจะเป็นที่ปรึกษาให้กันและกัน โดยเฉพาะการบุกรุกป่านั้นจะมีการตกลงกฎเกณฑ์การใช้ประโยชน์จากไม้อย่างชัดเจน เพื่อป้องกันผู้ที่แฝงตัวเข้ามาแสวงหาผลประโยชน์

ไสว ให้รายละเอียดว่า ที่ป่าชุมชนบ้านห้วยไร่บูรพามีกฎชัดเจนว่า “ห้ามตัดต้นไม้” นอกจากได้รับการเห็นชอบจากมติคณะกรรมการป่าชุมชนทั้งหมด แต่ก็เป็นเรื่องที่ยากมาก เพราะคณะกรรมการฯ จะพิจารณาถึงภูมิหลังว่าบุคคลที่จะตัดเป็นใคร มีพฤติกรรมดั่งเดิมเป็นอย่างไร ฐานะยากจนจริงหรือไม่ ต้องการนำต้นไม้ไปใช้ประโยชน์อย่างไร และเมื่อตัดไปแล้วจะต้องปลูกทดแทนจำนวนเท่าใด

“แต่คงเป็นเรื่องของอนาคตไป เพราะที่ผ่านมายังไม่เคยอนุญาตให้ใครมาตัดต้นไม้เลย เว้นเสียแต่เก็บกิ่งไม้แห้งจากป่า ซึ่งก็มีกฎชัดว่าต้องตอนให้ยาวไม่เกิน 50 เซนติเมตร สำหรับทำเป็นไม้ฝืนเท่านั้น เพราะหากมีความยาวเกินนี้ อาจถูกนำไปใช้ประโยชน์อย่างอื่นได้”เจ้าหน้าที่กรมป่าไม้อธิบาย

แม้ป่าชุมชนบ้านห้วยไร่บูรพาจะได้รับถ้วยรางวัลพระราชทานสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี ป้ายประกาศเกียรติคุณ และเงินกองทุนอนุรักษ์ป่าชุมชนอีก 2 แสนบาท ในฐานะผู้ชนะเลิศระดับประเทศแล้ว อนาคตอันใกล้นี้ ยังมีเป้าหมายขยายเครือข่ายป่าชุมชน เพิ่มพื้นที่ป่า และเตรียมสำรวจเส้นทางเพื่อทำทางเดินสำหรับศึกษาธรรมชาติอีกด้วย

***********************

โครงการ “คนรักษ์ป่า ป่ารักชุมชน” ดำเนินการโดยกรมป่าไม้ กระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม (ทส.) และ บริษัท ผลิตไฟฟ้าราชบุรีโฮลดิ้ง  ซึ่งปี 2553 มีผู้ได้รับรางวัลดังนี้

1.รางวัลป่าชุมชนชนะเลิศระดับประเทศ : ป่าชุมชนบ้านห้วยไร่บูรพา ตำบลอูบมุง อำเภอหนองวัวซอ จ.อุดรธานี

2.รางวัลป่าชุมชนดีเด่นด้านแหล่งท่องเที่ยวเชิงนิเวศ : ป่าชุมชนบ้านถ้ำผึ้ง ตำบลต้นยวน อำเภอพนม จ.สุราษฎร์ธานี

3.รางวัลป่าชุมชนดีเด่น ระดับ 4 ภาค

3.1ระดับภาคเหนือ : ป่าชุมชนบ้านสามชา ตำบลหัวเสือ อำเภอแม่ทะ จ.ลำปาง

3.2ระดับภาพตะวันออกเฉียงเหนือ : ป่าชุมชนบ้านอาลอ – โดนแบน ตำบลนาดี อำเภอเมือง จ.สุรินทร์

3.3ภาคตะวันออก : ป่าชุมชนบ้านโนนหินผึ้ง ตำบลดงบัง อำเภอประจันตคาม จ.ปราจีนบุรี

3.4ภาคใต้ : ป่าชุมชนบ้านทุ่งสูง ตำบลเขาใหญ่ อำเภออ่าวลึก จ.กระบี่