โปรตีนเพชฌฆาต คุกคามเผ่าพันธุ์กวางเอลก์นอร์เวย์

โดย...อาทิตย์ ลมูลปลั่ง ฝ่ายประชาสัมพันธ์ สวทช.

ญาเลอ ฟูก์เลม นายพรานมากประสบการณ์ชาวนอร์เวย์ พบกับประสบการณ์ประหลาดที่ไม่เคยเจอมาก่อน เมื่อวันหนึ่งเขาเห็นกวางเอลก์นอนอยู่ แต่เมื่อเข้าไปใกล้ๆ จนอยู่ห่างจากมันไม่กี่เมตร กวางตัวนั้นกลับไม่แสดงอาการหวาดกลัวหรือสนใจเขาเลย และถึงแม้เขาจะตบบั้นท้ายมันแรงๆ กวางเอลก์ก็กลับไม่ขยับเขยื้อน แย่กว่านั้นคือสภาพที่ทรุดโทรมของมันจนดูแทบไม่ได้ มองเห็นซี่โครงเป็นแนวใต้หนังหุ้มกระดูกราวกับซากศพที่ยังมีลมหายใจ เขาจึงตัดสินใจปลิดชีพกวางตัวนั้นก่อนจะส่งสมองของมันไปวิเคราะห์ที่ห้องปฏิบัติการสถาบันด้านสัตวแพทย์ของนอร์เวย์

ผลการวิเคราะห์แสดงให้เห็นว่า กวางเอลก์ตัวนั้นกำลังป่วยด้วยโรคสมองพรุนในกวาง (Chronic Wasting Disease : CWD) ซึ่งเป็นโรคที่กำลังคุกคามประชากรกวางในสหรัฐอเมริกาและแคนาดามาตั้งแต่มีการรายงานพบครั้งแรกในรัฐโคโลราโดเมื่อปี 1967 ปัจจุบันโรคสมองพรุนในกวางแพร่กระจายไปถึง 23 รัฐในสหรัฐอเมริกา และ 2 รัฐในแคนาดา โรคสมองพรุนชนิดนี้มีรายงานในทวีปยุโรปเป็นครั้งแรกในกวางเรนเดียร์นอร์เวย์เมื่อเดือน มี.ค. 2016 ตามมาด้วยรายงานในกวางเอลก์นอร์เวย์เมื่อเดือน พ.ค. ปีเดียวกัน และในเดือน ส.ค. 2016 สถาบันด้านสัตวแพทย์ของนอร์เวย์ได้ยืนยันว่าพบโรคสมองพรุนในกวางเป็นครั้งที่ 4 ของยุโรป และครั้งนี้เป็นคราวของกวางเรนเดียร์

แม้ว่าในทวีปอเมริกาเหนือ เจ้าหน้าที่พยายามกำจัดประชากรกวางเป็นฝูงๆ แล้วก็ตาม แต่ก็ไม่สามารถควบคุมการระบาดของโรคได้

เพชฌฆาตเงียบค่อยๆ ทำให้กวางกลายเป็นบ้า โรคสมองพรุนในกวางเป็นกลุ่มอาการที่เกิดจากโปรตีน พริออน (Prion) และยังพบได้ในแกะหรือวัวอย่างที่รู้จักกันดีในชื่อ “โรควัวบ้า” (Bovine โปรตีนก่อโรคจุดชนวนปฏิกิริยาลูกโซ่เพชฌฆาต โรคสมองพรุนในกวางเกิดขึ้นในระบบประสาทของกวางเอลก์และกวางเรนเดียร์โดยโปรตีนที่มาเกาะกันเป็นก้อนและทำให้เกิดโปรตีน เช่นเดียวกันกับที่พบในโรควัวบ้า Spongiform Encephalopathy) โรคที่เกิดจากพริออนมักเป็นโรคติดต่อที่ใช้ระยะเวลาพัฒนานานตั้งแต่หลายเดือนจนถึงหลายปี เมื่อติดต่อแล้วพวกมันจะจู่โจมระบบประสาทส่วนกลางของสัตว์และเนื้อเยื่อสมอง โดยเฉพาะในก้านสมอง พริออนจะทำให้สมองมีรูพรุนคล้ายกับฟองน้ำ อาการเช่นนี้เรียกว่า Spongiform Leisons โปรตีนพริออนที่สะสมในระบบประสาทไม่เพียงแต่จะทำให้เซลล์สมองตายเท่านั้น ยังทำลายกระดูกสันหลัง ตา ม้าม และต่อมน้ำเหลืองด้วย

โรคสมองพรุนในกวางก็มีการพัฒนาอย่างช้าๆ มักใช้เวลาหลายปีในการแสดงอาการออกนับตั้งแต่ได้รับการติดต่อ โดยปกติแล้วกวางที่มีอาการมักเป็นกวางวัยอ่อนอายุราว 3-5 ปี เมื่อแสดงอาการแล้วกวางเหล่านั้นมักจะมีชีวิตอยู่ได้ราวไม่กี่สัปดาห์จนถึง 3-4 เดือน กวางเอลก์ที่ป่วยจะเปลี่ยนพฤติกรรมไปอย่างชัดเจน เริ่มจากสูญเสียความหวาดกลัวมนุษย์ เคลื่อนที่สะเปะสะปะราวกับเดินอยู่บนผิวน้ำแข็ง ขาและหัวสั่นเป็นจังหวะซ้ำๆ ในระยะสุดท้ายของโรค กวางเอลก์ที่ป่วยจะดื่มน้ำและขับถ่ายปัสสาวะบ่อยมากเป็นพิเศษ เมื่อระบบภูมิคุ้มกันอ่อนแอ โอกาสติดเชื้อ เช่น ปอดบวม ก็จะมากขึ้น น้ำหนักจะค่อยๆ ลดและตายเพราะความอ่อนแอในที่สุด

ต่อมน้ำเหลืองกลายเป็นที่กระจายโรค สัตว์ที่อยู่ในป่าเป็นตัวการกระจายเชื้อโรคอย่างดี มีหลักฐานชัดเจนว่ากวางเอลก์และกวางเรนเดียร์ติดต่อเชื้อโรคกันผ่านน้ำลาย เลือด และอุจจาระ นักวิทยาศาสตร์พบโปรตีนก่อโรค (PrPCWD) อยู่ในต่อมน้ำเหลืองของสัตว์ที่ติดเชื้อ รวมทั้งในลำไส้เล็กและลำไส้ใหญ่ด้วยนักวิทยาศาสตร์ คาดว่าโปรตีนก่อโรคอาจถูกดูดซึมผ่านลำไส้ แล้วกระจายสู่สมองและกระดูกสันหลังผ่านทางต่อมน้ำเหลืองและระบบประสาททั่วร่างกาย

ด้วยความที่โรคจากพริออนแทบไม่มีโอกาสกำจัดได้ นักวิทยาศาสตร์เชื่อว่ากวางเอลก์และกวางเรนเดียร์อาจสามารถส่งต่อเชื้อพริออนถึงกัน โดยไม่จำเป็นต้องสัมผัสโดยตรง เช่น ผ่านดิน น้ำ หรือพืชที่มีการปนเปื้อน จากผลการศึกษานักวิทยาศาสตร์พบว่าโปรตีน พริออนมีความเสถียรสูงมากและทนต่อสภาวะทางกายภาพและเคมี เช่น ความร้อน การสเตอร์ไรซ์ การทำละลาย ด้วยสารต่างๆ และกรด ที่น่ากลัวที่สุดคือพวกมันย่อยสลายไม่ได้ด้วยเอนไซม์ในร่างกายมนุษย์

แม้ดูเหมือนว่าโรคสมองพรุนในกวางไม่น่าจะติดต่อมาสู่มนุษย์ได้ แต่จากประสบการณ์เมื่อครั้งโรค วัวบ้าที่ทำให้เกิดโรคครอยตส์เฟลดต์-จาค็อบ (Creutzfiledt-Jabob) ในมนุษย์เมื่อต้นทศวรรษ 2000 ทำให้นักวิทยาศาสตร์เฝ้ามองรูปแบบการติดต่อของกวางเอลก์และกวางเรนเดียร์อย่างระมัดระวัง

วัคซีนอยู่ระหว่างการพัฒนา ปัจจุบันการติดต่อของโรคดังกล่าวข้ามมหาสมุทรแอตแลนติกสู่ยุโรปยังคงเป็นปริศนาต่อเจ้าหน้าที่ ผู้เกี่ยวข้อง นอกจากนี้ พวกเขายังมองไม่ออกว่าจะจบลงอย่างไร จะมีกวางอีกกี่ตัวที่ติดเชื้อและกำลังเตร็ดเตร่อยู่ในป่าประเทศนอร์เวย์ และจะมีอีกกี่ตัวที่จะถูกกำจัดในไม่กี่เดือนและปีข้างหน้า

ในนอร์เวย์และประเทศแถบยุโรป เจ้าหน้าที่และผู้เกี่ยวข้องได้จัดตั้งโครงการติดตามเฝ้าระวังการติดเชื้อโรคสมองพรุนในกวางว่าจะมีการระบาดข้ามพรมแดนนอร์เวย์-สวีเดน หรือไม่

แม้พบกรณีใหม่ในสหรัฐอเมริกา แต่กวางเอลก์ก็ไม่ได้ถูกทอดทิ้งให้รับชะตากรรมอย่างเดียว เจ้าหน้าที่กำลังทดสอบยุทธศาสตร์ใหม่ๆ ที่จะเอาชนะโรคนี้ให้ได้ นอกจากนี้ วัคซีนที่ดูมีความหวังก็เพิ่งนำไปทดสอบในกวางเมื่อปี 2015 ซึ่งอาจช่วยปูทางให้ควบคุมโรคสมองพรุนในกวางให้อยู่หมัดได้ในที่สุด

โรคร้ายมาเยือนนอร์เวย์

ตั้งแต่ปี 2000 จำนวนเหยื่อโรคสมองพรุนในกวางที่มีการรายงานในทวีปอเมริกาเหนือพุ่งสูงอย่างรวดเร็ว และยังมีการรายงานอีก 2 กรณีจากกวางเอลก์นอร์เวย์ดังนั้น โครงการเฝ้าระวังอย่างเข้มข้นจึงได้เริ่มขึ้นเพื่อตรวจหาสัตว์ที่มีการติดเชื้อและมองหาโอกาสที่โรค จะแพร่กระจายข้ามพรมแดนนอร์เวย์ไปยังสวีเดน เพราะการเคลื่อนที่ของกวางเอลก์นอร์เวย์กวางเอลก์ติดเชื้อถูกพบในเขตซองน์ออกฟยอร์ดาเน (Sogn og Fjordane) และในเมือง เซลบู (Selbu) ทางตอนกลางของนอร์เวย์