ลูกแม่ถ้วน (4)

โดย...ถาวร หลีกภัย

แม่ถ้วนแม่ผมมีแค่ 2 แขน 2 ขา และยังมีภาระอื่นอีกมาก ทำคนเดียวไม่ได้ พี่น้องทุกคนรวมทั้งตัวผมจึงต้องช่วยแม่ทำงาน แม่จับผมนั่งรถสามล้อจากบ้านถนนวิเศษกุล โดยที่มีถาดขนมอยู่บนตัก และขนมอื่นๆ อีกวางอยู่รอบๆ ตัว พร้อมกับกำชับว่าให้จับไว้ให้ดี ผมนำขนมไปก่อนเพื่อเอาไปขายตลาดสดถนนราชดำเนิน เมื่อถึงตลาดแล้วก็จะต้องเฝ้าขนมคอยจนกว่าแม่ซึ่งเป็นแม่ค้าตัวจริงจะมาถึง

ระหว่างที่คอยแม่ บางครั้งก็มีลูกค้ามาซื้อ ถ้าหากเป็นขนมมันเทศในถาดที่แม่ยังไม่ได้ตัดออกเป็นชิ้นเป็นอัน ผมก็ยังขายไม่ได้ แต่ถ้าเป็นขนมใส่ไส้ซึ่งห่อเรียบร้อยแล้วก็ไม่มีปัญหา ผมจะหมดหน้าที่พ่อค้าก็ต่อเมื่อแม่มาถึง และผมจะต้องรีบไปโรงเรียน

รถสามล้อในจังหวัดยุคนั้น คนนั่งจะอยู่ข้างคนถีบและไม่มีหลังคารถ นอกจากจะทำให้คนนั่งเด่นสะดุดตาแก่ผู้คนสองข้างทางแล้ว ยังทำให้ผมบนหัวคนนั่งตั้งชันด้วย เพราะรถสามล้อจะถีบด้วยความเร็วสูง เวลาลงควนหรือเนินที่ถนนโล่งในยามเช้า

ขนมใส่ไส้

ดังนั้น ในตอนเช้าเมื่อผมไปโรงเรียน ผมจึงมักจะถูกเพื่อนนักเรียนที่มีบ้านอยู่บนเส้นทางที่ผมนั่งรถสามล้อผ่านล้อเลียนผมในทำนองว่า เป็นพ่อค้าขายขนมมีผมตั้งชัน น่าขำจริงๆ

ผมในขณะนั้นซึ่งเรียนชั้นมัธยมอยู่ที่โรงเรียนวิเชียรมาตุไม่นึกขำด้วย เพราะไม่เข้าใจว่าการที่นั่งสามล้อถือถาดขนมไปขายจะตลกตรงไหน นี่อาจเป็นเพราะว่าเพื่อนๆ ส่วนใหญ่เป็นลูกชาวสวนยางพารา เมื่อมาได้เห็นผมที่ก็เป็นลูกชาวสวนเช่นกัน กลายเป็นพ่อค้าขนม จึงเห็นเป็นเรื่องขัน

ผมกลับจากโรงเรียนแล้วในตอนเย็นบางวันแม่จะให้ผมหั่นหยวกกล้วยเพื่อเลี้ยงหมู ซึ่งทางบ้านจะเลี้ยงหมูไว้หลายตัวอยู่ในคอก การเลี้ยงหมูเพื่อการค้าจะต้องทำใจ เพราะเวลาให้อาหารหมูจะทำให้เราใกล้ชิดผูกพันกับหมู เมื่อถึงเวลาขาย มีคนมาจับหมูแล้วเสียงกรีดร้องของหมูจะทำให้เราอดเวทนาสงสารไม่ได้ ผมรู้ซึ้งในเรื่องนี้ดี ยังเห็นภาพหมูและได้ยินเสียงหมูอยู่ในจิตใต้สำนึกอยู่เสมอ

ขนมมัน

ในวัยเด็กของผม แม่ถ้วนเป็นทั้งเกษตรกรและแม่ค้า เมื่อถึงเทศกาลเดือนสิบมีงานใหญ่ แม่ก็ทำขนมพอง และขนมลาขาย ไม่นับในโอกาสพิเศษอย่างเช่นว่า มีผู้คนมาชุมนุมกันมากที่โรงเรียนเทศบาล 1 ซึ่งอยู่ใกล้บ้าน ในวันคัดเลือกทหารหรือวันเลือกตั้ง จากแม่ค้าขนมแม่ก็จะเป็นแม่ค้าข้าวแกง ขนมจีน ซึ่งพวกลูกๆ จะมีความสุขมาก เพราะจะได้กินอาหารฝีมือแม่

แม่ถ้วนเป็นคนที่ปรุงอาหารเต็มรสชาติ อย่างไม่เสียชื่ออาชีพแม่ค้าของแม่ เคยได้ยินแม่พูดว่า น้ำยาขนมจีนนั้นต้องใส่ปลาให้เต็มที่ไปเลย นอกจากนั้นก็มีอย่างเช่นว่า ผักแตงกวาแม่สามารถทำเป็นอาหารจานพิเศษได้ ด้วยการทำน้ำจิ้มปรุงรสเข้มข้นขึ้นมา

วัดควนวิเศษเป็นวัดอยู่ใกล้บ้าน เมื่อมีงานวัดใหญ่ผู้คนมาเที่ยวกันเยอะ แม่ก็จะแปรสภาพบ้านให้เป็นที่จอดรถจักรยานไปทันทีให้บริการรับฝากรถ จำได้ว่าเพื่อนผมที่เรียนโรงเรียนวิเชียรมาตุด้วยกัน ชื่ออุทัย สองทิศ ซึ่งเป็นญาติยังมาช่วยแม่ถ้วนให้บริการในการรับฝากรถด้วย คุณอุทัยได้มาเรียนต่อที่กรุงเทพฯ ปีเดียวกับผม และสำเร็จจากคณะวิศวกรรมศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัยต่อมา และได้ทำงานก้าวหน้าจนเป็นถึงรองผู้ว่าการการไฟฟ้าฝ่ายผลิตแห่งประเทศไทย ก่อนที่จะเกษียณ

สามล้อในยุคนั้น

เมื่อผมได้เข้ามาเรียนหนังสือในกรุงเทพฯ นั้น แม่ก็เริ่มไปค้าขายไกลบ้านมากขึ้น โดยไปตามตลาดนัดต่างๆ เช่น ตลาดกะปาง ตลาดคลองมวน ตลาดเกาะหยี สินค้าที่แม่นำไปขายส่วนใหญ่เป็นอาหารในครัวเรือน อย่างเช่น พุงปลา ปลาทูต้มเค็ม กะปิน้ำ (เคยเจ้าหลู) กุ้งแห้ง ทั้งน้ำมันหมู เป็นต้น 

แม่ออกไปค้าขายโดยมีรถของโกเฮียง จะมารับแม่ตั้งแต่ตีสาม เสียงกระหึ่มของเครื่องยนต์รถโกเฮียงจะปลุกเราทุกคนในบ้านให้ตื่นขึ้นและรู้ว่าแม่กำลังจะไปขายของ รถโกเฮียงต้องรีบไปเพราะว่าต้องไปรับแม่ค้าอีกหลายราย แม่ก็ต้องรีบตื่นรีบไปเช่นเดียวกัน

สำหรับอุปสรรค อุบัติเหตุในการค้าของแม่ก็มีอย่างรถคว่ำ โจรปล้น ซึ่งแม่ได้มาเล่าให้คนอื่นฟังในภายหลังจากที่ได้เลิกค้าขายแล้ว ส่วนกิจการทำกระเบื้องและลูกท่อซีเมนต์นั้น อยู่ภายใต้ความดูแลของพ่อจนเมื่อพ่อเสียชีวิตลงในปี 2524 แม่ถึงได้รับทอดมา

ถึงแม้ว่าแม่ถ้วนไม่ได้เรียนหนังสือ อ่านไม่ออก เขียนไม่ได้ แต่แม่ก็สนับสนุนความคิดของพ่อที่จะให้ลูกเรียนหนังสือ โดยเฉพาะผมซึ่งเป็นคนขยันเรียน แม่จะเจาะจงเป็นพิเศษที่จะให้ผมเรียนต่อเมื่อจบชั้นมัธยมที่ตรังแล้ว เพราะความขยันเรียนผมจึงสอบได้ที่ 1 ในชั้นอยู่เป็นประจำ อย่างเช่นในปี 2498 ผมได้รางวัลเป็นพจนานุกรมภาษาอังกฤษ เพราะได้คะแนนสูงสุดตอนสอบภาคกลาง ซึ่งผมได้เก็บรางวัลนี้ไว้จนกระทั่งทุกวันนี้

ครั้งหนึ่ง แม่ป่วยเป็นไข้มาลาเรียเกือบเอาชีวิตไม่รอด ลูกๆ พากันร้องระงมทั้งบ้านแล้ว แม่ยังสั่งเสียให้ทุกคนได้ยินว่า ต้องให้ผมเรียนสูงๆ อย่างไรก็ตาม ด้วยยารักษาโรคที่มาทันเวลาพอดีก็ได้ช่วยแม่ไว้ แม่หายป่วยในเวลาต่อมา

หยวกกล้วย