บทบาทของข้อมูลข่าวสาร ในเศรษฐกิจโลกาภิวัตน์ (1)

โดย...ผศ.ดร.สันติ ชัยศรีสวัสดิ์สุข

เรื่องราวเหตุการณ์ต่างๆ ที่ปรากฏขึ้นผ่านช่องทางการสื่อสารหลากหลายช่องทาง โดยเฉพาะที่เกี่ยวข้องกับประชาชนจำนวนหนึ่ง มากบ้าง น้อยบ้าง ตามแต่กรณีถูกหลอกลวงด้วยเรื่องราวต่างๆ ทำให้เกิดความเสียหายกับกลุ่มคนเหล่านั้น เป็นเครื่องตอกย้ำอีกครั้งของความสำคัญของข้อมูลข่าวสารในระบบเศรษฐกิจในปัจจุบัน การพัฒนาทางเทคโนโลยีโดยเฉพาะอย่างยิ่งทางด้านการติดต่อสื่อสาร ทำให้ข้อมูล ข่าวสาร สารสนเทศ (Data, News and Information) กลายเป็นปัจจัยที่ทรงพลัง มีมูลค่า และมีอิทธิพลอย่างมากต่อการตัดสินใจและพฤติกรรมของหน่วยเศรษฐกิจ (บุคคล นิติบุคคล และรัฐบาล)

ในระบบเศรษฐกิจหนึ่งๆ เทคโนโลยีการสื่อสารในปัจจุบันสามารถทำให้บุคคลใดบุคคลหนึ่งในระบบเศรษฐกิจสามารถแสดง หรือถ่ายทอดความสามารถ หรือทักษะของตัวเองให้เป็นที่รับรู้กับคนจำนวนมากได้ในระยะเวลาอันสั้น และถ้าทักษะหรือความสามารถนั้นเป็นที่สนใจ หรือเป็นที่ต้องการของคนจำนวนหนึ่ง ทำให้คนจำนวนนั้นซึ่งอาจจะเพิ่มจำนวนขึ้นเรื่อยๆ ติดตามเรื่องราว มีความสนใจ อยากรู้ อยากติดตาม ก็จะยิ่งเป็นการสร้างมูลค่าเพิ่มทางเศรษฐกิจให้กับบุคคลนั้นขึ้นมาได้ ที่กล่าวถึงมานี้เป็นตัวอย่างของอิทธิพลของข่าวสารข้อมูลต่อการสร้างมูลค่าเพิ่มทางเศรษฐกิจ ซึ่งในอดีตจะเป็นเรื่องที่เกิดขึ้นได้ยาก หรือเกิดขึ้นได้ช้ากว่ามาก

โดยปกติกระบวนการของข่าวสารข้อมูลจะเริ่มจากการสร้างข้อมูลข่าวสารขึ้นมา ข้อมูลข่าวสารจะถูกส่งผ่านไปยังผู้รับโดยสื่อ (ซึ่งถ้าเป็นการสื่อสารไปถึงกลุ่มคนจำนวนมากก็จะเป็นสื่อสารมวลชนหรือสื่อสารสาธารณะ) และสุดท้ายจะเป็นการรับและวิเคราะห์สังเคราะห์ข้อมูลข่าวสารนั้นเพื่อการแปลความ หรือการนำไปใช้ที่จะก่อให้เกิดประโยชน์ต่อผู้รับข่าวสารข้อมูล หรือพฤติกรรมและการตัดสินใจของผู้รับข่าวสาร

จะเห็นว่าในกระบวนการแต่ละภาคส่วนที่กล่าวถึงนั้น ความก้าวหน้าทางเทคโนโลยีในปัจจุบันได้เปิดโอกาสให้แต่ละหน่วยเศรษฐกิจสามารถมีบทบาทได้ ทั้งการเป็นผู้ผลิต สื่อกลางในการนำเสนอ และแน่นอนเป็นผู้รับข่าวสารข้อมูลได้ ดังนั้น หน่วยเศรษฐกิจหนึ่งๆ อาจทำหน้าที่ได้หลายอย่างในเวลาเดียวกัน จึงทำให้พฤติกรรมการตัดสินใจ (มองเฉพาะในทางเศรษฐกิจด้านเดียวก่อน) มีการเปลี่ยนแปลงไปจากเดิม และระบบเศรษฐกิจโดยรวมก็จะต้องมีการปรับตัวเปลี่ยนแปลงไปตามกระแสของข้อมูลข่าวสารที่แปรเปลี่ยนไปและมีผลกระทบต่อหน่วยเศรษฐกิจหนึ่งๆ ไปในลักษณะที่มีพลวัต (Dynamic) ซึ่งในทางเศรษฐศาสตร์ด้านข้อมูลสารสนเทศ (Economics of Information) มีการพูดถึงประเด็นต่างๆ ที่มีความเกี่ยวข้องดังต่อไปนี้

การเข้าถึงข้อมูลข่าวสาร (Access to Information) เรามักจะมีการพูดถึงกันเสมอว่า การเข้าถึงข้อมูลสารสนเทศที่เป็นประโยชน์เป็นเครื่องบ่งชี้ถึงการเข้าถึงโอกาสทางเศรษฐกิจของคนในระบบเศรษฐกิจนั้นๆ ดังนั้น ผู้ที่สามารถเข้าถึงข้อมูลสารสนเทศที่ดีกว่าก็ย่อมมีโอกาสที่ดีกว่าในทางเศรษฐกิจ นอกจากนี้ ยังมีการพูดถึงด้วยว่า ความเร็วของการเข้าถึงข้อมูลสารสนเทศก็เป็นปัจจัยที่สำคัญในการกำหนดโอกาสทางเศรษฐกิจ ความเท่าเทียมหรือเป็นธรรมของการเข้าถึงข้อมูลสารสนเทศจึงเป็นปัจจัยหนึ่งที่มีแนวโน้มจะเป็นตัวแปรสำคัญในการกำหนดความเป็นธรรมของการกระจายรายได้ และยังอาจมีผลเป็นการสร้างวงจรอุบาทว์ (Vicious Circle) สำหรับการสร้างความเหลื่อมล้ำในระบบเศรษฐกิจได้ (และอย่างรวดเร็ว)

กล่าวคือ ความไม่เท่าเทียมกันของการเข้าถึงข้อมูลสารสนเทศ (Asymmetric Information) ทำให้คนในระบบเศรษฐกิจมีโอกาสทางเศรษฐกิจที่แตกต่างกัน ผู้ที่สามารถเข้าถึงข้อมูลสารสนเทศที่ดีกว่า มากกว่า ก็จะมีโอกาสทางเศรษฐกิจมาก สามารถสร้างรายได้ สร้างความมั่งคั่งได้มากกว่าผู้ที่มีความสามารถในการเข้าถึงข้อมูลสารสนเทศที่แย่กว่า น้อยกว่า ทำให้เกิดความเหลื่อมล้ำของการกระจายรายได้ และเมื่อระบบเศรษฐกิจมีความเหลื่อมล้ำของการกระจายรายได้ ก็จะทำให้เกิดความเหลื่อมล้ำทางด้านอื่นๆ ได้อีกหลายด้าน จนในที่สุดก็จะเป็นการบั่นทอนโอกาสหรือขีดความสามารถในการเข้าถึงข้อมูลสารสนเทศของผู้ที่มีสถานะในสังคมด้อยกว่า ก็จะยิ่งทำให้ความเหลื่อมล้ำในระบบเศรษฐกิจมากขึ้นๆ เป็นลำดับ

แนวทางสำหรับการกำหนดนโยบายทางด้านนี้ จึงควรมุ่งเน้นให้เกิดความเท่าเทียมกันของการเข้าถึงข้อมูล โดยเฉพาะการเข้าถึงข้อมูลสาธารณะ (Public Information) สารสนเทศที่เป็นองค์ความรู้ที่มีความจำเป็นต่อการพัฒนาต่อยอดและการพัฒนานวัตกรรม ฯลฯ นอกจากนี้ ประเทศที่มีความไม่สมมาตรของข้อมูลข่าวสารมาก ก็จะมีความสุ่มเสี่ยงต่อการฉกฉวยโอกาสโดยการผูกขาดตลาด เกิดการกระจายของทรัพยากรการผลิตภายในประเทศที่ไม่มีประสิทธิภาพ ในโลกภายใต้ยุคของกระแสโลกาภิวัตน์ การเข้าถึงข้อมูลจึงเป็นเงื่อนไขแรกและเป็นหัวใจของการวางแผนทางเศรษฐกิจของประเทศให้มีความยั่งยืนในอนาคต