ฟื้นฟูแสนแสบ

โดย...ธเนศน์ นุ่นมัน

คลองเส้นนี้ถูกขุดขึ้นตามพระราชดำริของพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 3) เพื่อทำหน้าที่ส่งกำลังบำรุงในราชการสงคราม กาลต่อมาคลองเส้นนี้ก็เป็นเสมือนเส้นเลือดสำคัญอีกเส้นหนึ่งที่เชื่อมวิถีชีวิตของชาวบางกอก เป็นเส้นทางสัญจร เป็นวัฒนธรรมริมคลอง ครูเพลง ชาลี อินทรวิจิตร เคยแต่งเพลงที่ใช้คลองเส้นนี้เป็นฉากหลังให้ คุณชรินทร์ นันทนาคร ร้องว่า อกพี่กลัดหนอง พี่หมองดั่งคลองแสนแสบ เจ็บจำดังหนามยอกแปลบ แปลบ แสบแสนจะทน โอ้ว่ากังหัน ทุกวันมันพัดสะบัดวน อยากจะรู้จิตคน จะหมุนกี่หนต่อวัน...

แน่นอนครับ เรากำลังพูดถึง “คลองแสนแสบ” สายน้ำที่ถูกกาลเวลาย้อมให้เป็นสีดำสนิทโดยเฉพาะช่วงฤดูน้ำแล้งสิ่งที่คนกรุงคงเหลือความคุ้นเคยไม่กี่อย่างที่มีต่อคลองเส้นนี้ นอกจากเป็นคลองน้ำดำแล้วก็คือเป็นเส้นทางเดินเรือจากชานเมืองไปสู่ใจกลางกรุงเทพฯ เพื่อเลี่ยงปัญหาการจราจรบนท้องถนน

คลองแสนแสบเป็นคลองขุดที่มีความยาวที่สุดในประเทศ ยาวประมาณ 72 กม. เชื่อมต่อจากคลองมหานาคตรงบริเวณโบ๊เบ๊ไปทางทิศตะวันออก เชื่อมกับคลองบางขนาก ไหลสู่แม่น้ำบางปะกง ในเขต จ.ฉะเชิงเทรา ความยาวที่อยู่ในเขตกรุงเทพฯ มีความยาวประมาณ 45.5 กม. ผ่านเขตปทุมวัน ราชเทวี วัฒนา บางกะปิ วังทองหลาง บึงกุ่ม คันนายาว มีนบุรี คลองสามวา และหนองจอก และลำคลองช่วงที่อยู่นอกเขตกรุงเทพฯ มีความยาวประมาณ 26.50 กม. อยู่ในเขตพื้นที่ จ.ฉะเชิงเทรา และ อ.บางน้ำเปรี้ยว

นอกจากนี้ คลองแสนแสบ ยังกลายเป็นปัจจัยให้มีการขุดคลองซอยเพื่อเชื่อมการสัญจรขึ้นเป็นจำนวนมากถึงประมาณ 101 คลอง โดยมีคลองซอยฝั่งซ้าย (คลองทางฝั่งทิศเหนือ) เช่น คลองเจ้าคุณสิงห์ คลองจั่น คลองกุ่ม คลองบางชัน และคลองสิบสี่ และคลองซอยฝั่งซ้าย เช่น คลองตัน คลองหัวหมาก คลองสี่ (มีนบุรี) คลองนครเนื่องเขต และคลองพระองค์เจ้าไชยานุชิต ฯลฯ

คลองเส้นนี้ มีปัญหาคุณภาพน้ำเสื่อมโทรม เนื่องจากถูกใช้เป็นที่รับน้ำจากท่อระบายน้ำและเครือข่ายคลองในเขตกรุงเทพฯ ที่รองรับน้ำทิ้งจากย่านชุมชน เขตพาณิชยกรรม เขตอุตสาหกรรม และกิจกรรมอื่นๆ ทั้งที่ผ่านระบบบำบัดน้ำเสีย และที่ยังไม่ผ่านระบบบำบัดน้ำเสียต่างไหลลงมารวมที่คลองแสนแสบ

กรุงเทพมหานคร (กทม.) ขุดลอกคลองแสนแสบเป็นประจำทุก 3-5 ปี และตรวจสอบคุณภาพน้ำอย่างต่อเนื่อง แต่ขีดความสามารถในการบำบัดน้ำเสียในคลองแสนแสบก็ยังไม่เพียงพอ เพราะน้ำเสียจากย่านชุมชนยังถูกระบายลงคลองแห่งนี้อย่างต่อเนื่อง

เมื่อวันที่ 17 มี.ค.ที่ผ่านมา สำนักการระบายน้ำของ กทม. เตรียมนำข้อมูลโครงการพัฒนาคลองแสนแสบให้สะอาดภายใน 2 ปี ตามนโยบายของรัฐบาล ชี้แจงต่อคณะรัฐมนตรี เพื่อรายงาน และขอความเห็นชอบ กรณีมีการปรับเปลี่ยนแผนการพัฒนาคลองแสนแสบให้สะอาดและมีความยั่งยืน โดยโครงการทั้งหมดเป็นการขอจัดสรรงบ ประมาณจากรัฐบาลวงเงิน 6,989.456 ล้านบาท หากรัฐบาลเห็นชอบกับแผนที่จะนำเสนอนี้ งบประมาณโดยรวมในการดำเนินการจะลดลงเหลือ 6,867 ล้านบาท

การปรับเปลี่ยนแผนพัฒนาคลองแสนแสบ เบื้องต้นคือการยกเลิกโครงการปรับปรุงท่าเทียบเรือในคลองแสนแสบ จำนวน 14 ท่า แล้วสร้างโรงควบคุมคุณภาพน้ำมีนบุรี ระยะที่ 2 แทน เพื่อสกัดกั้นไม่ให้น้ำเสียไหลลงสู่คลองแสนแสบ โดยโรงควบคุมดังกล่าวจะรองรับน้ำเสียที่จะเข้าสู่ระบบได้ 4 หมื่น ลบ.ม./วัน

แผนการฟื้นฟูยังรวมถึงโครงการก่อสร้างท่อรวบรวมน้ำเสียพื้นที่คลองตันสู่โรงควบคุมคุณภาพน้ำดินแดง ปริมาณกว่า 2.04 หมื่น ลบ.ม./วัน ใช้งบประมาณ 1,600 ล้านบาท และพื้นที่ห้วยขวางซึ่งอยู่ระหว่างศึกษา ออกแบบ เพื่อรวบรวมน้ำเสียในพื้นที่ 15 ตร.กม.เข้าสู่ระบบควบคุมคุณภาพน้ำดินแดง คาดว่าจะมีปริมาณน้ำเสียในพื้นที่ห้วยขวาง 6.06 หมื่น ลบ.ม./วัน

แผนยังระบุด้วยว่า เมื่อก่อสร้างท่อรวบรวมน้ำเสียทั้งสองพื้นที่แล้วเสร็จ จะทำให้โรงควบคุมคุณภาพน้ำดินแดงมีศักยภาพบำบัดน้ำเสียได้ 3.5 แสน ลบ.ม./วัน แต่ยังไม่สามารถรับน้ำเสียจากพื้นที่อื่นได้เพิ่มเติม จำเป็นต้องเพิ่มศักยภาพของโรงควบคุมคุณภาพน้ำดินแดงให้ตอบโจทย์นี้

ในอีก 2 ปีข้างหน้า จะได้เห็นสภาพของคลองแสนแสบดีขึ้นแค่ไหน เป็นเรื่องที่ต้องติดตามกันต่อไป