กังขาประชามติตุรกี

โดย...อานิก อัมระนันทน์

การลงประชามติในตุรกีเมื่อวันที่ 16 เม.ย.ที่ผ่านมา เรื่องแก้ไขรัฐธรรมนูญให้อำนาจเบ็ดเสร็จกับประธานาธิบดี ถือเป็นชัยชนะส่วนตัวของประธานาธิบดี เรเซฟ เตยิป เออร์โดอาน (Erdogan) แต่เป็นความพ่ายแพ้ของระบอบประชาธิปไตยและของประเทศตุรกีโดยรวม

แม้จะมีผู้มาใช้สิทธิในอัตราสูงถึง 85% แต่ชัยชนะสูสีมากคือ 51.4% คะแนนเห็นด้วยมากกว่าไม่เห็นด้วย 1.38 ล้านคะแนน โดยคณะกรรมการเลือกตั้งอนุญาตให้นับบัตรเลือกตั้งที่ไม่มีตราประทับถึง 1.5 ล้านใบ มีการประท้วงจากฝ่ายค้านและกลุ่มสังเกตการณ์ว่าการลง-นับคะแนนไม่ชอบธรรมในหลายประเด็นทั้งในและนอกประเทศ อาทิ เยอรมนี

นอกจากนี้ ยังขาดความชอบธรรมเพราะผู้ลงคะแนนอาจไม่มีโอกาสไตร่ตรอง เนื่องจากฝ่ายค้านถูกปิดกั้นและรุกรานสารพัด

จากนักฟุตบอลสู่นายกเทศมนตรีเมืองอิสตันบูล (พรรคอิสลามอนุรักษนิยม) ในปี 1998 เออร์โดอานก่อตั้งพรรค AKP ที่เป็นอนุรักษนิยมปานกลางในปี 2001 แล้วชนะในการเลือกตั้งปี 2002, 2007 และ 2011 เขาเป็นนายกรัฐมนตรีตั้งแต่ปี 2003 มีผลงานดีเด่น 10 ปีในตำแหน่งนี้

มีการกอบกู้เศรษฐกิจด้วยความช่วยเหลือของ IMF การลงทุนเข้ามาล้นหลาม เศรษฐกิจเติบโต มีการพัฒนาระบบสาธารณูปโภคให้ทันสมัย ความเป็นอยู่ประชาชนดีขึ้น เขาจัดการกับกลุ่มอำนาจในกองทัพและราชการโดยอาศัยเครือข่าย โดย เฟตูเลาะห์ กูเลน (Gulen) ผู้นำทางศาสนา (อิสลามซูฟี) ที่พำนักในสหรัฐอเมริกา เออร์โดอานเพิ่มสิทธิของพลเมืองโดยเฉพาะการแสดงออกของชนชั้นล่างที่เป็นอนุรักษนิยมอิสลาม และเขาได้เจรจาสงบศึกกับกลุ่มแยกดินแดนชาวเคิร์ดด้วย

ช่วงแรกเออร์โดอานอาศัยเครือข่ายกลุ่มกูเลนในหลายๆ ด้าน แต่ต่อมาก็แตกกันโดยเฉพาะเมื่อเกิดกรณีคอร์รัปชั่น 1 แสนล้านเหรียญสหรัฐ ในปี 2013 ที่มีการจับกุมคนใกล้ชิดกับเออร์โดอาน ซึ่งตัวเขาเองก็ถูกแปดเปื้อนในคลิปที่มีการส่งต่อในโซเชียลมีเดีย มีการประท้วงต่อต้านเออร์โดอานทั่วประเทศ ตาย 22 คนจากการปราบปราม ทำให้เขาถูกนานาชาติประณาม

เออร์โดอาน “ลาออก” จากพรรค AK เพื่อก้าวสู่ตำแหน่งประธานาธิบดีในปี 2014 แม้เริ่มต้นเป็นตำแหน่งทางพิธีการ แต่เขาสามารถเปลี่ยนให้มีอำนาจบริหารมากขึ้นเรื่อยๆ ตุรกีมีปัญหาความไม่สงบจากสงครามกลางเมืองประเทศซีเรีย มีการก่อการร้ายจากพวกหัวรุนแรงทางศาสนาและกลุ่มแยกดินแดน หลังขัดแย้งกับแกนนำพรรคการเมืองเคิร์ดเออร์โดอานก็เริ่มใช้ความรุนแรงปราบปรามชาวเคิร์ดแยกดินแดนและผู้ถูกสงสัย มีคนตายหลายพันตั้งแต่กลางปี 2015 แม้ภาพลักษณ์ด้านสิทธิมนุษยชนแย่ลงอีก แต่ก็เรียกคะแนนนิยมคืนมาให้ตนเองและพรรค AK ได้มาก 

การก่อรัฐประหารเดือน ก.ค. 2016 ต้องล้มเหลว เพราะประชาชนผู้สนับสนุนประธานาธิบดี เออร์โดอาน ออกมาต่อสู้ในท้องถนน นับเป็นปรากฏการณ์พลังมวลชนที่ยิ่งใหญ่ แต่กลับทำให้เออร์โดอานมีความเป็นเผด็จการยิ่งขึ้น 

เขาเชื่อว่าผู้ก่อการครั้งนี้เป็นกลุ่มกูเลน ซึ่งเออร์โดอานหาว่าเป็นองค์การก่อการร้าย ใครที่เกี่ยวพันจะถูกทำลาย มีการจับกุม 4 หมื่นราย เป็นทหารกว่า 1 หมื่นนาย (รวมนายพลครึ่งกองทัพ) ผู้พิพากษา 2,745 คน ประชาชน 4,000 คน ที่ใช้สื่อสังคมออนไลน์  นักวิชาการ 6,300 คน ถูกไล่ออก หรือจำคุก สื่อราว 160 แห่งถูกปิด 

เขาใช้อำนาจจากประกาศภาวะฉุกเฉินที่เขียนไว้กว้างมาก เออร์โดอาน กล่าวว่า “ไม่มีความแตกต่างระหว่างผู้ก่อการร้ายที่ใช้ปืน กับคนที่ใช้งานและปากกาสนับสนุนการก่อการร้าย”

ฝ่ายสนับสนุนการแก้ไขรัฐธรรมนูญเชื่อว่าจะแก้ปัญหาด้านเสถียรภาพทางการเมืองและความมั่นคงของตุรกี ซึ่งต้องเผชิญกับการก่อการร้ายและรัฐประหารบ่อยครั้ง ตุรกีมีถึง 65 รัฐบาลในรอบ 94 ปีตั้งแต่เป็นสาธารณรัฐ แต่ฝ่ายค้านเห็นว่าเป็นการให้อำนาจกับประธานาธิบดีที่ขาดการตรวจสอบถ่วงดุล เพราะสภาผู้แทนจะเลือกตั้งเวลาเดียวกับประธานาธิบดี จึงทำให้พรรคเดียวกันคุมได้ทั้งสองสถาบัน ส่วนศาลจะถูกเปลี่ยนจากระบบคัดสรรกันเองเป็นการแต่งตั้งโดยประธานาธิบดีและสภา

การแก้ไขรัฐธรรมนูญครั้งนี้ จะสร้างความชอบธรรมอย่างเป็นทางการให้ระบบเผด็จการจากการเลือกตั้ง ซึ่งก็เริ่มแสดงอาการแล้วจากการบริหารในช่วงหลังๆ ของเออร์โดอาน โครงสร้างอำนาจแบบนี้จะทำให้ตุรกีไม่มีความสงบสุข เพราะเป็นสังคมที่มีความหลากหลายมากทางศาสนาและเชื้อชาติ

ความจริงคะแนนประชามติของฝ่ายรับนับว่าน้อย เพราะฝ่ายค้านถูกบั่นทอนอย่างหนักจนแทบไม่สามารถรณรงค์ได้ ในขณะที่ฝ่ายสนับสนุนเออร์โดอานใช้ทั้งเงินและทรัพยากรอื่นๆ ของรัฐบาล

การไม่เปิดโอกาสให้ถกเถียงแลกเปลี่ยนในเวทีสาธารณะขัดกับหลักประชาธิปไตย ประชามติจึงเป็นเพียงเครื่องมือของผู้รวบอำนาจภายใต้หน้ากากประชาธิปไตย

อย่างไรก็ดี น่าสงสัยว่าถ้ากระบวนการลง-นับคะแนนบริสุทธิ์ยุติธรรม หรือถ้ากติกาของการลงประชามติมี Dispersed Majority เช่น จะชนะระดับประเทศได้ต้องชนะในระดับจังหวัด หรือภูมิภาคต่างๆ ด้วย ฝ่ายค้านเออร์โดอานอาจจะชนะก็เป็นได้  เพราะฝ่ายค้านชนะในเมืองใหญ่ๆ หลายแห่ง

ประชาธิปไตยเป็นสิ่งสำคัญที่พึงปรารถนายิ่ง บทเรียนสำหรับประเทศไทย คือ ไม่ว่าผู้ใช้อำนาจบริหารจะมาจากการเลือกตั้ง...หรือไม่ หากไม่มีการตรวจสอบถ่วงดุลก็ไม่พึงปรารถนา การสร้างกฎกติกาใน “ช่วงปฏิรูป” นี้จึงควรดูตุรกีเป็นอุทาหรณ์