‘วัสดุรองนอนสัตว์ทดลอง’ สัตว์อยู่สบาย สร้างรายได้ให้ชุมชน
“สัตว์ทดลอง” มีความสำคัญอย่างยิ่งต่อวงการวิทยาศาสตร์และอยู่เบื้องหลังความสำเร็จของงานวิจัยต่างๆ นับไม่ถ้วน
โดย...วีณา ยศวังใจ สำนักงานพัฒนาวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งชาติ (สวทช.)
“สัตว์ทดลอง” มีความสำคัญอย่างยิ่งต่อวงการวิทยาศาสตร์และอยู่เบื้องหลังความสำเร็จของงานวิจัยต่างๆ นับไม่ถ้วน โดยเฉพาะหนูทดลอง ที่มีการใช้แพร่หลายมากที่สุดในโลก การเลี้ยงสัตว์ทดลองในสภาพแวดล้อมที่ดีและเหมาะสม เพื่อให้สัตว์มีสุขภาพแข็งแรงและมีคุณภาพชีวิตที่ดี ไม่เพียงแต่จะส่งผลดีต่องานวิจัย แต่ยังหมายถึงการปฏิบัติต่อสัตว์ทดลองอย่างมีจริยธรรม
ในบรรดาวัสดุอุปกรณ์สำหรับเลี้ยงสัตว์ทดลอง “วัสดุรองนอน” ถือเป็นสิ่งสำคัญที่จำเป็นและขาดไม่ได้ในการเลี้ยงสัตว์ทดลองให้อยู่อย่างดี มีความสุข และมีสุขภาพแข็งแรง โดยทั่วไปนิยมใช้ขี้กบและขี้เลื่อยเป็นวัสดุรองนอน แต่ปัจจุบันประเทศไทยเริ่มประสบปัญหาขาดแคลนวัสดุรองนอนที่เหมาะสมสำหรับสัตว์ทดลองมากขึ้น
ผศ.ดร.สิทธิศักดิ์ ปิ่นมงคลกุล ศูนย์วิจัยสัตว์ทดลอง มหาวิทยาลัยพะเยา ได้ศึกษาวิจัยวัสดุในท้องถิ่นเพื่อพัฒนาเป็นวัสดุรองนอนสำหรับสัตว์ทดลอง ทดแทนการใช้ขี้กบและขี้เลื่อยไม้นำเข้าจากต่างประเทศที่มีราคาแพง และให้เพียงพอต่องานเลี้ยงสัตว์ทดลอง เพื่อให้เป็นไปตามมาตรฐานสากลและจรรยาบรรณการใช้สัตว์ทดลอง โดยได้รับการสนับสนุนทุนวิจัยจาก สวทช. ภาคเหนือ
“วัสดุรองนอนสำหรับสัตว์ทดลอง เป็นวัสดุที่ใช้รองรับปัสสาวะและอุจจาระของสัตว์ทดลอง อาจใส่ไว้ในถาดรองกรงโดยไม่สัมผัสกับตัวสัตว์ หรือใส่ไว้ในกรงร่วมกับสัตว์ก็ได้ ซึ่งวัสดุรองนอนสำหรับสัตว์ทดลองที่ดีนั้น จะต้องมีความสามารถในการดูดซับน้ำสูง ไม่เละหรือเปื่อยยุ่ยเมื่อเปียกชื้น ไม่เป็นฝุ่น ไม่ติดกับตัวสัตว์หรือกรง ไม่แหลมคมหรือระคายเคืองต่อสัตว์ และปลอดจากสารพิษหรือเชื้อโรค รวมทั้งต้องง่ายต่อการทำความสะอาด ทำให้สัตว์อยู่ในสภาพแวดล้อมที่สะอาดและสบาย ซึ่งจะเป็นผลดีต่อสุขภาพของสัตว์ทดลอง” บัณฑิตา ใจปินตา นักศึกษาปริญญาโท วิทยาลัยพลังงานและสิ่งแวดล้อม มหาวิทยาลัยพะเยา หนึ่งในทีมนักวิจัย อธิบาย
“ที่ผ่านมา ประเทศไทยมีการนำเข้าขี้กบไม้เนื้ออ่อนจากต่างประเทศมาใช้เป็นวัสดุรองนอนสำหรับสัตว์ทดลอง ซึ่งมีราคาสูง ส่วนขี้กบและขี้เลื่อยที่หาได้ในประเทศนั้นได้มาจากโรงงานเฟอร์นิเจอร์ไม้ และไม้ส่วนใหญ่มักจะถูกอัดสารหนูหรือสารเคมีป้องกันมอดและแมลงทำลายเนื้อไม้ไว้แล้ว ทำให้ขี้กบหรือขี้เลื่อยที่ได้ปนเปื้อนสารเคมีอันตราย ไม่เหมาะต่อการนำมาใช้กับสัตว์ทดลอง”
ทีมวิจัยได้เลือกพัฒนาวัสดุรองนอนสำหรับสัตว์ทดลองจากทรัพยากรที่หาได้ง่ายในท้องถิ่น ได้แก่ ไม้ไผ่ ต้นกล้วย และผักตบชวา โดยนำมาทดสอบคุณสมบัติ เปรียบเทียบกับขี้กบไม้เนื้ออ่อน พบว่า ในปริมาณการใช้ที่เท่ากัน ต้นกล้วยสามารถดูดซับของเหลวได้ดีที่สุด มีระยะเวลาในการเปลี่ยนวัสดุรองนอน 4-5 วัน/ครั้ง ในขณะที่ไม้ไผ่ ผักตบชวา และขี้กบ ให้ผลไม่แตกต่างกัน คือใช้ได้นาน 3 วัน/ครั้ง
ส่วนการทดสอบพฤติกรรมและความพึงพอใจของสัตว์ทดลอง โดยสังเกตจากจากการใช้ชีวิตของหนูทดลองบนวัสดุรองนอน จำนวนครั้งและระยะเวลาที่เข้าไปอยู่บนวัสดุรองนอน พบว่าหนูชอบไม้ไผ่มากที่สุด ส่วนวัสดุอีก 3 ชนิด ให้ผลไม่แตกต่างกัน
“ในการเลือกใช้วัสดุรองนอน หากคำนึงถึงความชอบของหนูเป็นหลัก สามารถเลือกใช้ไม้ไผ่เป็นวัสดุรองนอนได้ เพราะจะทำให้หนูอยู่อย่างมีความสุขที่สุด แต่หากต้องการประหยัดค่าใช้จ่าย ก็ใช้ต้นกล้วยแทนได้เช่นกัน โดยทีมวิจัยมีแผนที่จะส่งเสริมชุมชนบ้านดอกบัว ต.บ้านตุ่น อ.เมือง จ.พะเยา ซึ่งมีแหล่งวัตถุดิบไม้ไผ่และมีกลุ่มอาชีพจักสานเข่งและกลุ่มไม้ไผ่ ให้ผลิตวัสดุรองนอนสำหรับสัตว์ทดลองจากไม้ไผ่ สร้างรายได้ให้ชุมชนอีกทางหนึ่ง” บัณฑิตา กล่าว
นอกจากนี้ ทีมวิจัยยังได้ศึกษาการแปรรูปต้นกล้วยเป็นวัสดุรองนอนเส้นใยกล้วย เนื่องจากต้นกล้วยมีคุณสมบัติดูดซับน้ำได้ดีกว่าวัสดุอื่นที่นำมาทดลอง จึงคิดว่าน่าจะพัฒนาให้มีคุณสมบัติเหมาะสมและสัตว์ทดลองอยู่สบายมากขึ้นกว่าเดิมได้ โดยทดลองนำต้นกล้วยมาปั่นผสมกับกระดาษในอัตราส่วนที่เหมาะสม จากนั้นขึ้นรูปเป็นแผ่นบนตะแกรง ผึ่งแดดให้แห้ง และนำไปอบนึ่งฆ่าเชื้อก่อนนำไปใช้งาน
จากการทดสอบคุณสมบัติทางกายภาพของวัสดุรองนอนเส้นใยกล้วย พบว่า มีความนุ่มและไม่แหลมคมเช่นเดียวกับวัสดุรองนอนขุยไม้ไผ่ แต่สามารถใช้ได้นานกว่า เนื่องจากเก็บความชื้นได้ดี และระเหยออกได้เร็ว ขณะที่ขุยไม้ไผ่เก็บความชื้นไว้อย่างเดียวโดยไม่มีการระเหยออก โดยขณะนี้อยู่ระหว่างการทดสอบพฤติกรรมและความพึงพอใจของสัตว์ทดลอง หากสัตว์ทดลองพอใจ ก็จะส่งเสริมชุมชนให้ผลิตเพื่อจำหน่ายต่อไป
“วัสดุรองนอนสำหรับสัตว์ทดลองที่ผลิตจากวัสดุในท้องถิ่น อาจไม่จำเป็นต้องดีกว่าวัสดุจากต่างประเทศ แต่ขอให้เป็นวัสดุที่ใช้ทดแทนกันได้ และสามารถสร้างรายได้ให้ชุมชน” คือความตั้งใจของนักวิจัยไทย
