หนังสือ 'พิมพ์' เล่มแรกในอุษาคเนย์

โดย...กรกิจ ดิษฐาน

ประชาชาติอาเซียนของเรานี้มีวัฒนธรรมร่วมกันประการหนึ่งก็คือ ไม่ค่อยนิยมการอ่านเท่าไหร่เมื่อเทียบกับภูมิภาคอื่นๆ แต่ใช่ว่าเราจะไม่มีวัฒนธรรมการเขียนการอ่านที่อ่อนแอ อย่างในเมียนมา มีคลังปริยัติภาษาบาลีที่แต่งขึ้นในประเทศนี้มากมายมหาศาล หรือเวียดนามก็มีการพิมพ์มาตั้งแต่ศตวรรษที่ 11 เป็นอย่างน้อย หรือในยุคราชวงศ์เจิ่น ตรงกับราชวงศ์ซ่งของจีน

ครั้นถึงราชวงศ์หมิง เวียดนามลุกฮือต่อต้านจีนแต่เป็นฝ่ายเพลี่ยงพล้ำ จีนแค้นจัดพยายามทำลายวัฒนธรรมเวียด ถึงขั้นเผาหนังสือในประเทศนี้เกือบสูญสิ้น แต่ก็เป็นต้าหมิงที่ส่งมอบเทคโนโลยีการพิมพ์ให้เวียดนามอีกครั้ง ในสมัยราชวงศ์เล คาดว่าเริ่มการพิมพ์อีกครั้งในราวปี 1470 เป็นต้นมา

ปัญหาก็คือ เวียดนามอยู่ในอาณาบริเวณของวัฒนธรรมจีน หนังสือของเวียดนามก็คือหนังสือของจีน เช่น บันทึกประวัติศาสตร์อันนัม หรือ “อันนัมจี๊เลื๊อก” (&>3433;&>1335;&>4535;&&0053;/An Nam chí l&*32;&s907;c) ซึ่งพิมพ์หลังปี 1333 จะนับเป็นผลิตผลของอุษาคเนย์แท้ๆ ได้หรือ เพราะจีนก็จัดตำรานี้เป็นประวัติศาสตร์ภูมิภาคของตน โดยรวมไว้ในสารานุกรมซื่อคู่ฉวนซูสมัยราชวงศ์ชิง

แต่หากจะให้เป็นผลิตผล “แท้ๆ” ของชาวอาเซียนจริงๆ น่าจะเป็นหนังสือของฟิลิปปินส์ ที่ชื่อ “ด็อกตรินา คริสเตียนา” (Doctrina Christiana) ว่าด้วยคำสอนของคริสต์ศาสนา พิมพ์เป็นภาษาสเปน และภาษาตากาล็อกในอักษรโรมัน เขียนโดยภราดาคณะฟรันซิสกัน ชื่อฆวน เด ปลาเซนเซีย จัดสร้างโดยคณะดอมินิกัน ในมะนิลาสเมื่อปี 1593  ปัจจุบันเหลือเพียงเล่มเดียว เก็บรักษาไว้ที่หอสมุดรัฐสภาสหรัฐ ในกรุงวอชิงตัน ดี.ซี.

อย่างไรก็ตาม มีผู้เสนอว่า หนังสือพิมพ์ที่เก่ากว่านั้นคือ ด็อกตรินา คริสเตียนา ภาคภาษาจีน เรียกว่า (&>6032;&>1051;&>0711;&>4107;&&9640;&>7597;&&2673;&>5776;&>8961;&>6997;&>2825;&>0027;&>7491;&>5945;&&0495;&>0659;&>3526;&&7636; - ซิน เค่อ เซิง ซือ เกา มู่ เสี้ยน จ้วน อู๋จี้ เทียนจู่ เจิ้งเจี้ยว
เจินฉวนสือลู่) พิมพ์ที่มะนิลา โดยคริสตังชาวจีนชื่อกงหรง (&*0858;&>3481;) แสดงว่า ในปี 1590 มะนิลา มีทั้งโรงพิมพ์อักษรโรมัน และอักษรจีน นับว่าก้าวล้ำนำสมัยมาก

ที่น่าสนใจคือหนังสือเล่มนี้ใช้กระดาษใบหม่อน ซึ่งเป็นกระดาษชั้นดีที่นิยมใช้พิมพ์ตำราในประเทศจีนและใกล้เคียง เทคนิคการพิมพ์ใช้การพิมพ์จากแม่พิมพ์ไม้แกะสลักทั้งแผ่น ไม่ใช่แม่พิมพ์ตัวเรียง วิธีการทั้งสองแบบเริ่มต้นที่จีน (หรืออย่างน้อยในอาณาเขตวัฒนธรรมจีน โดยเกาหลีสมัยราชวงศ์โครยออ้างว่าเป็นผู้คิดค้นวิธีพิมพ์แบบตัวเรียงพิมพ์) ทั้งกระดาษและเทคนิคล้วนเป็นแบบจีน เนื้อหามีภาษาจีน แสดงว่ามีเจตนาเพื่อที่จะเผยแพร่ในหมู่คนจีนแผ่นดินใหญ่ หรือไม่ก็ในหมู่คนจีนในลูซอน

อนึ่ง ในลูซอนมีคนจีนอาศัยอยู่เป็นจำนวนมาก ส่วนใหญ่เป็นพ่อค้าฮกเกี้ยนและพวกแสวงโชค ความที่คนจีนมาก ทำให้ไพล่คิดไปว่าคนจีนเหล่านี้คือพวกเดนตายจากอาณาจักรซ่ง ที่หนีพวกมองโกลมาอยู่ที่ลูซอน และลากคำว่าลูซอนเข้าตำนานอาณาจักรซ่งว่า “ลวื่อซ่ง”

ในจดหมายของโกเมซ เปเรซ ดัสมาริญาส ข้าหลวงฟิลิปปินส์ถวายไปยังพระเจ้าฟิลิปที่ 2 แห่งสเปน (เจ้าของชื่อประเทศฟิลิปปินส์) อธิบายเหตุผลที่ต้องพิมพ์ “ด็อกตรินา คริสเตียนา” เอาไว้ว่า เพื่อเป็นประโยชน์ในการเผยแผ่ศาสนาใน 2 ประเทศ ซึ่งหมายความว่า หนังสือเล่มนี้มีเจตนาที่จะสร้างผลสะเทือนในจีนจริงๆ

ปัญหาก็คือจีนไม่ค่อย ไม่เคย และจะไม่ยินดีกับการเผยแผ่ศาสนาคริสต์ในแผ่นดินของตัวเองนัก แม้ทุกวันนี้ศาสนาคริสต์ทุกนิกายยังถูกมองด้วยสายตาหวาดระแวงจากทางการ

ผมเชื่อว่าสิ่งพิมพ์ที่เก่าแก่ที่สุดในไทย ควรเป็นเอกสารทางศาสนาคริสต์เช่นกัน แต่จะพิมพ์โดยคณะเผยแพร่ของฝรั่งเศสหรือโปรตุเกสคงต้องค้นคว้ากันต่อไป ที่แน่ๆ ก็คือสิ่งพิมพ์นี้ไม่ได้อยู่ในเมือง แต่ควรอยู่ที่ไหนสักแห่งในยุโรป ซึ่งน่าจะเป็น Bibliothèque nationale de France (หอสมุดแห่งชาติฝรั่งเศส) มากที่สุด

เมืองไทยเรานี้แม้จะไม่ล้ำหน้าในเรื่องการพิมพ์ และอัตราการอ่านก็ไม่สูงนัก ดูแล้วพื้นฐานด้านวิชาการไม่แน่น แต่มีข้อดีอย่างหนึ่งคือ “คนไทย” ซึ่งมีภาวะยืดหยุ่นสูง ยึดติดกับหลักการน้อย ซึ่งทำให้ “แทบ” ไม่เคยเกิดความบาดหมางทางศาสนา หรือมีนโยบายกดขี่ทางศาสนา ทั้งคริสตังและคริสเตียนสามารถปฏิบัติศาสนกิจได้อย่างเสรี (เว้นแต่ศาสนาเข้ามาพัวพันกับการเมือง หรือการเมืองเข้าไปพัวพันศาสนาในบางกรณี)

ไม่เหมือนจีนหรือเวียดนาม ที่การกดขี่ทางศาสนายังเป็นเรื่องที่เกิดขึ้นได้ กระทั่งทุกวันนี้ก็ยังมีชาวคริสเตียนเผ่าจาไรจากเวียดนาม หลบหนีการกดขี่ทางศาสนามารวมตัวกันอยู่ที่กรุงเทพฯ