เลี่ยงไข้มาลาเรีย

โดย...ศ.นพ.ดร.ชุษณา สวนกระต่าย หน่วยโรคติดเชื้อ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย

บทนำ

มาลาเรีย ไข้จับสั่น ไข้ป่า หรือไข้ป้าง น่าจะเป็นที่รู้จักของประชาชนคนไทยบ้างไม่มากก็น้อยตั้งแต่ยุคอดีตจนถึงปัจจุบัน มาลาเรียที่มีรายงานผู้ป่วยทั่วโลก ประเมินว่าปีๆ หนึ่งมีผู้ป่วยมาลาเรีย 200 กว่าล้านราย และเสียชีวิตระหว่าง 5 แสน-1 ล้านราย โดยเฉพาะในทวีปแอฟริกา   

สำหรับประเทศไทยจะพบมาลาเรียตามเขตจังหวัดชายแดนและจังหวัดที่มีป่าเขาลำเนาไพร ไม่มีรายงานมาลาเรียในเขตเมือง

สาเหตุ

มาลาเรียเกิดจากปรสิตมาลาเรียในสกุลพลาสโมเดียม (Plasmodium) มีอยู่ 5 สปีชีส์ (Species) ที่สามารถก่อโรคในมนุษย์ ได้แก่ Plasmodium Falciparum, P. vivax P. malariae P. ovale  และ P. knowlesi

ในประเทศไทยพบ P. falciparum และ P. vivax ใกล้เคียงกัน การติดต่อมาสู่มนุษย์โดยการกัดของยุงก้นปล่องเพศเมียที่มีปรสิตมาลาเรียอยู่ ซึ่งยุงก้นปล่องนี้จะอยู่ในป่า และถ้าสังเกตจะเห็นว่าเวลาที่กัดมนุษย์ก้นของมันจะกระดกขึ้น   

หลังจากนั้น ปรสิตมาลาเรียในระยะสปอโรซอยด์ (Sporozoite) จากยุงจะเข้าสู่เลือดมนุษย์และไปที่ตับ ซึ่งจะแบ่งตัวเพิ่มจำนวนในตับแบบไม่อาศัยเพศ แล้วได้ระยะเมอโรซอยด์ (Merozoite) เข้าสู่กระแสเลือดอีกครั้งหนึ่งเพื่อไปติดเชื้อที่เซลล์เม็ดเลือดแดงในเลือดซึ่งเป็นระยะที่จะทำให้ผู้ป่วยมีไข้หนาวสั่นและมีลักษณะคลินิกของมาลาเรีย

อีกสาเหตุหนึ่งที่พบได้แต่ไม่บ่อย ได้แก่ การรับเลือด พบได้ยากในประเทศไทย เนื่องจากเลือดทุกถุงจะถูกตรวจปรสิตมาลาเรียก่อนมาให้คนไข้

อาการและอาการแสดง

โดยทั่วไปอาการและอาการแสดงจะหลังจากยุงกัด 5 วัน-6 สัปดาห์  โดยเฉลี่ยภายใน 1-2 สัปดาห์ เพราะฉะนั้นถ้าสงสัยเป็นมาลาเรียต้องมีประวัติไปพื้นที่ที่มีป่าเขาที่เป็นดงมาลาเรียแล้วกลับมามีไข้หนาวสั่นภายใน 1-2 เดือน ควรต้องรีบไปพบแพทย์

อาการของมาลาเรียจะมีไข้หนาวสั่นเป็นทุกวัน วันเว้นวัน หรือวันเว้น 2 วันก็ได้ ถ้าเป็นมากอาจมีภาวะมาลาเรียขึ้นสมอง ทำให้กระสับกระส่าย สับสน ซึม หรือถึงขั้นโคม่าหมดสติได้ ในบางรายอาจมีเลือดจาง ปัสสาวะดำ ดีซ่าน ไตวายเฉียบพลัน หรือระบบหายใจล้มเหลว

การวินิจฉัย

การวินิจฉัยมาลาเรียอาศัยอาการและอาการแสดงร่วมกับประวัติไปดงมาลาเรียหรือรับเลือด  เพราะฉะนั้นต้องบอกแพทย์ผู้รักษาว่ามีประวัติดังกล่าว แพทย์จะได้สงสัยและตรวจมาลาเรีย ได้แก่ การเจาะเลือดไปดูด้วยกล้องจุลทรรศน์  หรือตรวจด้วยการทดสอบแบบเร็ว (Rapid Test) เพื่อดูแอนติเจนของปรสิตมาลาเรีย หรือในโรงพยาบาลโรงเรียนแพทย์อาจนำไปตรวจทางอณูชีวโมเลกุล   

อย่างไรก็ตาม อาจตรวจไม่พบมาลาเรียในครั้งแรก โดยเฉพาะจากการตรวจด้วยกล้องจุลทรรศน์ ถ้ายังสงสัยมากๆ อาจต้องเจาะเลือดถึง 3 ครั้งใน 24 ชั่วโมงแรก ที่มีไข้ถึงจะตรวจพบปรสิตมาลาเรีย ก็เคยมีรายงาน

การรักษา

ในปัจจุบันมียารักษามาลาเรียมากมายหลายชนิด มาลาเรียจากปรสิตแต่ละสปีชีส์ก็ตอบสนองต่อยาต้านมาลาเรียแต่ละชนิดแตกต่างกันไป ในประเทศไทยถ้าเป็น P. falciparum ที่เป็นมาลาเรียที่รุนแรง มักต้องใช้ยาหลายชนิดรวมกัน แต่ส่วนมากโรคมาลาเรียยังตอบสนองดีต่อการรักษา ถ้าได้รับยาในเวลาทันท่วงที การรักษามาลาเรียที่รุนแรงต้องรับผู้ป่วยไว้ในโรงพยาบาลให้ยาต้านมาลาเรียร่วมกับการรักษาแบบประคับประคองตามอาการ

การป้องกัน

การป้องกันที่ดีที่สุดคือไม่แนะนำให้ไปดงมาลาเรียถ้าไม่จำเป็น คนตั้งครรภ์ เด็กเล็ก และผู้สูงอายุ เป็นผู้ที่มีภาวะแทรกซ้อนจากมาลาเรียรุนแรงและอัตราเสียชีวิตสูง ไม่ควรไปเที่ยวในป่าเขาลำเนาไพรที่เป็นดงมาลาเรียเด็ดขาด

การป้องกันเวลาไปดงมาลาเรีย ให้นอนในมุ้งหรือในอาคารบ้านพักที่มีมุ้งลวดไม่ให้ยุงกัด เวลากลางคืนไม่ควรออกนอกอาคารบ้านพัก ถ้าจำเป็นต้องทายาป้องกันยุงกัดและใส่เสื้อผ้าที่ปกปิดร่างกายทั้งหมด

ในประเทศไทยเนื่องจากมี 5 สปีชีส์ของโปรโตซัวมาลาเรีย ซึ่งตอบสนองต่อยาต้านมาลาเรียแตกต่างกันไปดังได้กล่าวข้างต้น และการสาธารณสุขเข้าถึงทุกหมู่บ้านและตำบล จึงไม่แนะนำให้ทานยาป้องกันมาลาเรีย แต่ให้รีบมาพบแพทย์ทันทีที่มีไข้ขณะอยู่ในดงมาลาเรียหรือมีไข้หลังกลับออกจากดงมาลาเรียภายใน 3 เดือน

มาลาเรียถึงแม้เป็นโรคที่ยังพบได้ในประเทศไทย โดยเฉพาะตามป่าเขาลำเนาไพรและเขตชายแดน และถึงแม้จะเป็นโรคที่มียารักษา แต่ถ้ามาพบแพทย์ช้าวินิจฉัยไม่ทันท่วงทีก็อาจพิการหรือเสียชีวิตได้

การป้องกันจึงเป็นมาตรการที่ดีที่สุด ได้แก่ ไม่ควรเข้าดงมาลาเรียถ้าไม่จำเป็นโดยเฉพาะคนตั้งครรภ์ เด็กเล็ก และผู้สูงอายุ และถ้าจำเป็นจริงๆ ก็ต้องนอนในมุ้งหรือในอาคารที่มีมุ้งลวดยุงเข้าไม่ได้ และถ้าจำเป็นต้องออกนอกอาคารต้องทายากันยุงกัดและใส่เสื้อผ้าให้ปกปิดร่างกายทั้งหมด

นอกจากนั้น ถ้ามีไข้ขณะอยู่ในดงมาลาเรียหรือมีไข้หลังจากออกจากดงมาลาเรียภายใน 3 เดือน ต้องรีบมาพบแพทย์ให้ตรวจวินิจฉัยทันที