พระยาโบราณราชธานินทร์ จะเป็นบุคคลสำคัญของโลก

โดย...ส.สต

กรมศิลปากรเตรียมเสนอประวัติและผลงานของพระยาโบราณราชธานินทร์ (พร เดชะคุปต์) เป็นบุคคลสำคัญของโลก ในวาระชาตกาลครบ 150 ปี พ.ศ. 2564 

อนันต์ ชูโชติ อธิบดีกรมศิลปากร กล่าวถึงเหตุผลว่า คุณูปการของท่านพระยาโบราณราชธานินทร์ที่มีต่อประวัติศาสตร์และโบราณคดีกรุงศรีอยุธยาเหลือคณานับ ผลงานของท่าน เช่น แผนที่ของกรุงศรีอยุธยานั้น กรมศิลปากรนำมาอ้างอิงเสมอ เพราะเป็นแผนที่ที่ระบุที่ตั้งโบราณสถานสำคัญๆ ทั้งวัดและวังกว่า 500 แห่ง ซึ่งเป็นหลักอ้างอิงคือตำแหน่งคูคลองที่ท่านสำรวจและบันทึกไว้อันเป็นรูปธรรมที่ชัดเจน ซึ่งยังไม่นับโบราณวัตถุต่างๆ ที่สำคัญที่ท่านเก็บรวบรวมสะสมไว้เป็นจำนวนมาก หากไม่ได้ท่านเราจะแน่ใจได้อย่างไรว่าของนั้นๆ มีความสำคัญอย่างไร ในการพัฒนาให้กรุงศรีอยุธยาเป็นอุทยานประวัติศาสตร์

งานเขียนเกี่ยวกับภูมิสถานประวัติศาสตร์ก็เป็นผลงานที่สำคัญ เช่นเดียวกับการเก็บรวบรวมโบราณวัตถุ ศิลปวัตถุที่สำคัญในกรุงเก่า และจังหวัดใกล้เคียง โดยนำมาเก็บไว้ที่พระราชวังจันทรเกษม จนเกิดพิพิธภัณฑ์แห่งแรกขึ้นในภูมิภาค

ในด้านการปกครองนั้นก็เป็นที่กล่าวถึงกันมาก เพราะท่านดำรงตำแหน่งตั้งแต่ตำแหน่งข้าหลวงมหาดไทย มณฑลกรุงเก่า จนกระทั่งเติบใหญ่เป็นถึงสมุหเทศาภิบาลมณฑลกรุงเก่า

พระยาโบราณราชธานินทร์ ทำงานสนองพระบรมราโชบายของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 และพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 6 อย่างทุ่มเท จนกระทั่งพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 6 ทรงเขียนการ์ตูนฝีพระหัตถ์ล้อเลียนและเรียกว่าเจ้าคุณกรุง

ท่านมีนามว่า เดิมพร นามสกุล เดชะคุปต์ เกิดเมื่อวันที่ 28 ก.พ. ปีมะแม พ.ศ. 2414 ในสมัยรัชกาลที่ 5 ที่บ้านเหนือ วัดศรีสุดาราม คลองบางกอกน้อย ธนบุรี เป็นบุตรคนที่ 4 ในจำนวน 6 คน ของขุนฤทธิ์ดรุณเสรฐ (เดช เดชะคุปต์) สารวัตรใหญ่มหาดเล็กกับนางไผ่ ฤทธิ์ดรุณเสรฐ เริ่มรับราชการตำแหน่งข้าหลวงมหาดไทยมณฑลกรุงเก่า เมื่อ พ.ศ. 2439 เมื่ออายุ 25 ปี ได้รับตำแหน่งสมุหเทศาภิบาลมณฑลกรุงเก่ามาตั้งแแต่ พ.ศ. 2446 จนได้รับพระราชทานสัญญาบัตรเพิ่มเกียรติยศเปลี่ยนราชทินนามเป็นพระยาโบราณราชธานินทร์ สยามินทรภักดี พิริยะพาหะ

ประมวลระยะเวลาที่รับราชการอยู่ที่ จ.พระนครศรีอยุธยา เป็นระยะเวลา 33 ปี ถึงแก่อนิจกรรมวันที่ 30 เม.ย. 2479 สิริอายุได้ 69 ปี

อนันต์ ชูโชติ อธิบดีกรมศิลปากรกับคณะ

ในแผ่นป้ายประชาสัมพันธ์ผลงานของกรมศิลปากร บรรยายว่า พระยาโบราณราชธานินทร์ถือเป็นผู้มีคุโณปการแก่ จ.พระนครศรีอยุธยา ด้วยเป็นผู้มีความสามารถในการปกครองและมีความรู้ในเรื่องประวัติศาสตร์ โบราณคดีของเมืองพระนครศรีอยุธยา เป็นผู้เริ่มต้นการศึกษา และจัดทำแผนที่เกาะเมืองอยุธยาพร้อมกับสำรวจโบราณสถานและวัดต่างๆ ตามที่ปรากฏในเอกสารทางประวัติศาสตร์ รวมทั้งเป็นผู้จัดตั้งโบราณพิพิธภัณฑ์ ณ พระราชวังจันทรเกษม อันเป็นจุดกำเนิดของพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติจันทรเกษมทุกวันนี้   

งานการปกครอง

หนังสือนำชมพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติจันทรเกษม กล่าวถึงคุณสมบัติด้านการปกครองของพระยาโบราณราชธานินทร์ ว่า

ความสามารถในการงานปกครองบ้านเมืองของพระยาโบราณราชธานินทร์ เป็นที่ทราบกันดีในบรรดาข้าราชการมณฑลกรุงเก่า เพราะท่านได้รับการถ่ายทอดและเรียนรู้งานต่างๆ จากสมเด็จฯ กรมขุนมรุพงษ์ศิริพัฒน์ สมุหเทศาภิบาลผู้มีความสามารถ ทำให้รู้จักวิธีการและการจัดการในเรื่องการปกครองบ้านเมืองได้เป็นอย่างดี แม้เมื่อสมเด็จฯ กรมขุนมรุพงษ์ศิริพัฒน์ เสด็จฯ ไปประจำการยังมณฑลอื่นๆ พระยาโบราณราชธานินทร์ก็ยังคงดูแลและจัดการงานต่างๆ ได้ด้วยดี เช่น การปราบปรามโจรผู้ร้าย หรือการคิดอ่านแนวทางอันเป็นประโยชน์ต่อบ้านเมือง ดังเช่นที่สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ เคยกล่าวถึงไว้ “มณฑลอื่นทำได้อย่างไร พระยาโบราณ ก็ทำได้อย่างนั้น บางเรื่องก็ดีกว่ามณฑลอื่นๆ ยกพอเป็นอนุสรณ์ เช่น แรกตั้งพระราชบัญญัติการเกณฑ์ทหารใน พ.ศ. 2448 ผู้คนพากันหลบหนีเข้าป่าเป็นจำนวนมาก พระยาโบราณฯ เสนอความเห็นว่าคนกำลังตื่น ถ้าจับกุมก็ยิ่งจะตื่นหนัก ถ้าเห็นว่าจับกุมไม่ได้ก็คงพากันหนีเข้าป่าหมดเมื่อหมดเสบียงอาหารก็พากันเที่ยวปล้นสะดมเลี้ยงชีพ เลยต้องปราบโจรผู้ร้ายอีกด้วย เห็นว่าปล่อยให้บวชอยู่จักดีกว่า เหมือนฝากพระคุ้มไว้ เมื่อรู้ความตามพระราชบัญญัติก็คงสึกมาเอง”

ความเห็นของพระยาโบราณราชธานินทร์ครั้งนั้น ทำให้การเกณฑ์ทหารเป็นไปด้วยดี และยังทำให้ท่านเป็นที่นับถือในสติปัญญาของสมุหเทศาภิบาลอีกหลายๆ ท่าน การใช้ชีวิตราชการของท่านได้สร้างคุณประโยชน์กับเมืองกรุงเก่ามากมาย ทั้งที่เป็นงานสืบเนื่องจากอดีตสมุหเทศาภิบาล หรืองานที่ท่านได้ริเริ่มสร้างสรรค์ขึ้นมาใหม่ ทั้งในด้านสาธารณูปโภค สุขภาพอนามัย การคมนาคม ตลอดจนการดูแลรักษาโบราณวัตถุสถาน