จับปลาให้เขากิน หรือสอนให้เขาจับปลา

โดย...รองศาสตราจารย์ ดร.โกวิทย์ พวงงาม

“ช่วยเขาเพื่อให้เขาช่วยตนเองได้” เป็นประโยคคำสอนที่นักพัฒนาชุมชน นักพัฒนาสังคม และนักสังคมสงเคราะห์ ได้ถูกสอนหรือถูกปลูกฝังแนวทางการทำงานพัฒนาประชาชนกลุ่มเป้าหมายว่าการให้ความช่วยเหลือประชาชนไม่ว่าในรูปแบบใดๆ ก็ต้องช่วยเพื่อให้เขาช่วยตนเองให้ได้ ซึ่งผมเห็นว่าเป้าหมายของการพัฒนาคน กลุ่มคน หรืออาจจะเป็นชุมชนนั่นก็คือ การทำให้คนและชุมชนมีศักยภาพ รู้จักจัดการตนเอง และพึ่งตนเองให้ได้

นักพัฒนาชุมชนชาวจีนชื่อ เจมส์ ซี เยน หรือ Dr.James C Yen ซึ่งนักพัฒนาชุมชนได้ยกย่องเขาว่าเป็นต้นแบบของนักพัฒนาชุมชนที่ปฏิบัติและส่งเสริมให้คนรู้จักพึ่งตนเอง เขาได้เขียนหนังสือเล่มหนึ่งที่น่าอ่านมากชื่อ “Go to the People” โดยได้บอกคนทำงานพัฒนาว่า (1) ต้องไปหาประชาชน (2) ไปเรียนรู้ประชาชน (3) ไปวางแผนร่วมกับประชาชนและชุมชน เป็นต้น และเขาได้ให้ข้อคิดเป็นประโยคเด็ดๆ ว่า “อย่าจับปลาให้เขากิน จับปลาให้เขากินมีกินชั่วคราว แต่จงสอนให้เขาจับปลาจะมีกินชั่วชีวา”

ย่อมเป็นการเตือนสติผู้ทำหน้าที่เป็นนักพัฒนาและผู้มีหน้าที่พัฒนาประเทศว่าการพัฒนาแม้ว่าจะทุ่มงบประมาณหรือการสงเคราะห์ช่วยเหลือประชาชนในรูปแบบต่างๆ ไม่ว่าจะเป็นการทุ่มงบประมาณให้ชาวบ้านทำโครงการ การให้เงินช่วยเหลือค่าครองชีพ งบช่วยเหลือคนจนคนมีรายได้น้อย หรือผันเงินลงสู่ชุมชน หมู่บ้าน ทั้งในรูปกองทุนหมู่บ้าน เงินช่วยเหลือให้เปล่าต่างๆ นานาก็ควรจะต้องทำให้เป็นการเพิ่มขีดความสามารถของคนและชุมชน รัฐบาลเองจำเป็นจะต้องกลับมาฉุกคิดกันใหม่ว่าควรให้ความช่วยเหลือต่างๆ จะเป็นการทำให้ชาวบ้านช่วยตนเองได้หรือไม่ เพียงไร

ผมจึงเข้าใจว่าการสงเคราะห์ช่วยเหลือหรือการผันเงินตรงไปยังกลุ่มประชาชน จึงต้องตระหนักว่าทำไปเพื่อให้เขารู้จักจัดการตนเอง รู้จักจัดการชุมชนของตนเอง ไปสู่การจัดการตนเองและรู้จักพึ่งตนเองได้ในที่สุด มิฉะนั้นแล้วเขาอาจจะไม่รู้จักคุณค่า หวงแหนงบประมาณ ทรัพย์สิน และวัสดุสิ่งของก็ได้ เพราะเขาได้มาอย่างฟรี ความรู้สึกตระหนักในความเป็นเจ้าของก็อาจจะลดลงไปหรืออาจจะไม่มีเลย

ผมจึงเข้าใจว่ากระบวนการพัฒนากลไกการพัฒนา หรือหน่วยที่รับนโยบายจากรัฐบาล รวมทั้งรัฐบาลเองก็ต้องมีเป้าหมาย หลักการ และกระบวนการให้ชัดเจนว่า “การส่งเสริมการพัฒนา มุ่งให้ประชาชนรู้จักพึ่งตนเองให้ได้” ดังนั้นกระบวนการและวิธีการของหน่วยงานพัฒนา รวมทั้งกลไกหน่วยงานภาครัฐที่เป็นส่วนราชการที่เกี่ยวข้องจึงต้องตระหนักให้ความสำคัญ และต้องคิดแนวทางและวิธีการส่งเสริมประชาชน ชุมชน เพื่อให้รู้จักจัดการตนเองหรือพึ่งตนเองให้ได้ โดยนโยบายรัฐบาลก็ต้องให้มีความชัดเจนในประเด็นนี้ด้วย

ผมได้เห็นการทุ่มเงินงบประมาณในแต่ละปีให้แก่ประชาชน ชุมชน ตำบลหมู่บ้าน มีจำนวนปริมาณจำนวนมาก ซึ่งแต่ละชุมชนหมู่บ้านได้รับไม่น้อย โดยมีการทุ่มเงินไปทุกๆ ปีแต่ควรต้องประเมินผลให้รู้ว่า “ประชาชน ชุมชนสามารถพึ่งตนเองได้มากน้อยเพียงใด”

การประเมินผลทั้งในรูปประเมินผลบุคคลและชุมชนที่รับเงินงบประมาณช่วยเหลือจากรัฐบาล ส่วนราชการ และกองทุนเงินในรูปแบบต่างๆ ย่อมจะต้องประเมินผลลัพธ์ (Output) ให้เห็นชัดเจนว่าบุคคลที่นำเงินไปใช้จ่าย บริหารจัดการตนเอง หรือชุมชนที่ได้รับงบประมาณหรือรับเงินช่วยเหลือจากรัฐบาล ส่วนราชการ มีชุมชนที่สามารถจัดการตนเองหรือพึ่งตนเองได้ มีมากน้อยเพียงใด

โดยทำการประมวลผลข้อมูลมีสถิติข้อมูล แบ่งแยกประเภทบุคคล ชุมชน ซึ่งถือว่าเป็นผลลัพธ์ที่ควรจะได้เผยแพร่ให้รับรู้และได้เรียนรู้กันว่า “มีบุคคลที่ถือเป็นแบบอย่างการจัดการตนเอง พึ่งตนเอง และมีชุมชนที่เป็นแบบอย่างการจัดการตนเองและพึ่งตนเองได้” ที่ได้รับงบประมาณจากรัฐบาลและส่วนราชการเพื่อจะเผยแพร่ให้มีการแลกเปลี่ยนเรียนรู้

ผมเข้าใจว่ามีบุคคลที่เป็นแบบอย่างเป็นต้นแบบ และมีชุมชนที่เป็นต้นแบบเช่นกัน ให้ได้เรียนรู้เพื่อทำไปเป็นแบบอย่างหรือนำไปประยุกต์ใช้ ซึ่งเป็นผลอันเกิดจากการรับเงินช่วยเหลือจากรัฐและส่วนราชการที่เขาสามารถบริหารจัดการจนพึ่งตนเองได้ แต่ก็มีบุคคลและชุมชนอีกที่พึ่งตนเองได้ด้วยตัวเอง คิดเอง ทำเอง และพัฒนาตนเอง ซึ่งทั้งสองกลุ่มดังกล่าวเป็นเป้าหมายสำคัญของการพัฒนา

การน้อมนำหลักการทำงานแนวทางของในหลวงรัชกาลที่ 9 ที่พระองค์ท่านได้ทรงทำเป็นแบบอย่างในพื้นที่ศูนย์ศึกษาและพัฒนาตามภูมิภาคต่างๆ ในโครงการพระราชดำริทั้งหมด เพื่อทำเป็นแบบอย่าง ต้นแบบ นำไปประยุกต์ ซึ่งก็มีเป้าหมายเพื่อให้ราษฎรของพระองค์ท่านได้รู้จักคิด รู้จักประยุกต์ใช้ และน้อมนำคำสอนไปปฏิบัติ เพื่อให้รู้จักจัดการตนเอง พึ่งตนเองได้นั่นเอง

ผมเข้าใจว่ารัฐบาลไทยได้ดำเนินการช่วยเหลือประชาชนแบบ “จับปลาให้เขากิน” มามากมาย ทุ่มงบประมาณลงไปหลายๆ แสนล้านบาท ควรได้ทบทวน ประเมินผลกันจริงจัง และปรับเปลี่ยนวิธีการพัฒนามาเป็น “สอนให้เขาจับปลา” และหากลไก หน่วยงาน องค์กรที่จะพอสอนคนให้รู้จักจับปลา รู้จักจัดการตนเอง ซึ่งก็ควรจะกระทำกันอย่างมีระบบ มีกระบวนการ

ไม่ว่าจะเป็นหน่วยงานราชการของรัฐบาลก็ต้องจัดการในเชิงหลักการ กระบวนการ วิธีการทำงานให้ชัดเจน หรืออาจจะใช้หน่วยงานที่ใกล้ชิดกับประชาชน นั่นก็คือการให้องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นนำหลักการ กระบวนการ และวิธีการ เพื่อฝึกฝนคน ชุมชน เพื่อให้มีศักยภาพในการพึ่งตนเองได้หรือสอนให้เขารู้จักจับปลานั่นเอง

องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นขอเสนอให้เป็นหน่วยปฏิบัติการโครงการกิจกรรม เพื่อทำให้คนและชุมชนรู้จักการจัดการตนเอง ข้อสำคัญการผันงบประมาณในรูปแบบต่างๆ จึงควรส่งตรงไปยังองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นเพื่อให้บริหารจัดการและเพิ่มขีดความสามารถของประชาชน และมีเงื่อนไขว่าต้องมีผลการดำเนินงานจำนวนกี่เปอร์เซ็นต์ เพื่อเป็นผลลัพธ์ (Output) ให้ประชาชนพึ่งตนเองได้ รวมทั้งก่อให้เกิดต้นแบบในการพัฒนา เพื่อเป็นแบบอย่างในการเรียนรู้ให้แก่ชุมชนท้องถิ่นนั้นๆ และท้องถิ่นอื่นๆ ซึ่งจะทำให้เป็นการเพิ่มชุมชนจัดการตนเองและพึ่งตนเองได้มากขึ้น