แนวคิดตั้งต้นที่ดี (จบ)

โดย...ดร.ปิยะพันธ์ ทยานิธิ ผู้ช่วยผู้จัดการใหญ่ ธนาคารกรุงเทพ

ปัจจุบันนี้ คิด พูด กับทำมักตามกันไม่ทัน ไม่ไปด้วยกัน ต่างคนต่างไป เหมือนบ้างต่างบ้าง หรือหนักกว่านั้นคือ สวนทางกัน ขัดแย้งกัน ปะทะกัน แม้แค่ในตัวคนเดียวกันก็ลำบากแล้ว ในสังคมยิ่งมากคนยิ่งลำบากมากขึ้นเป็นทวีคูณ กระแสของหลายความคิดหลายคำพูดหลายการกระทำจึงผสมปนเปกันยุ่งเหยิงวุ่นวายไปหมด ปัญหาจึงดูเหมือนไม่มีทางแก้ ไม่มีคำตอบ ไม่มีทางออก ยิ่งคิดยิ่งยุ่ง จับต้นชนปลายไม่ถูก

กระบวนการทางความคิด ผ่านขั้นตอนการจำแนกแจกแจงแยกแยะหลากหลายมากน้อยแตกต่างกันไปตามสถานการณ์ตามเหตุปัจจัย แผนภูมิก้างปลาคอ-คิด (Kor-Kid Fishbone Diagram) เป็นตัวอย่างที่แสดงให้เห็นว่าหลายปัจจัยมีอิทธิพลต่อกระบวนการพัฒนาแนวคิด ทั้งเชิงความรู้ความสามารถ และเชิงประสบการณ์ เริ่มต้นจากคัดแยกหรือคติ (Consider/View) เป็น\ถูกกับผิด ชื่นชอบกับชิงชัง สอง ควบคุมหรือหลักเกณฑ์ (Control/Frame) อ้างอิงจากกฎกติกาว่าเป็นยินยอมกับขัดขืน ทำตามกับฝ่าฝืน สาม คุ้มครองหรือดุลยภาพ (Concord/Poise) ปกป้องถนอมดูแลผู้อ่อนแอเสียเปรียบ\ด้อยโอกาสกับผู้แข็งแรงได้เปรียบ ส่วนมากกับส่วนน้อย สี่ ครอบงำหรือสติ (Condition/Sense) ผู้แสดงความจริงกับผู้สร้างความเท็จ พวกพ้องกับไพรี เรากับเขา แรงดึงดูดกับแรงกดดันจิตใจ สุดท้ายตามด้วยครอบครองหรือมติ (Conduct/Self) ยึดติดยึดมั่นถือมั่นกับปล่อยวาง ตักตวงกับลดละ สะสมกับเสียสละ ไม่ว่าเป็นลาภ ยศ สรรเสริญ สุข อำนาจ หรือทรัพย์สมบัติลักษณะอื่น ซึ่งไม่เกี่ยวกับพฤติกรรมบกพร่องแบบปล่อยปละละเลยเพิกเฉย

หากปราศจากสามัญสำนึก (Common Sense) ในระดับปัจเจกบุคคล และค่านิยมร่วม (Shared Value) หรือสามัญนิยม (Common Value) ในระดับสังคม อันเป็นรากฐานของปัจจัยร่วมที่มักเรียกกันทั่วไปอย่างหลวมอย่างกว้างว่า วัฒนธรรม (Culture) หากวัฒนธรรมขาดรากฐานร่วมที่ดีงาม (Virtuous) ชัดเจน (Clear) แข็งแรงยืดหยุ่น (Resilient) และสมดุล(Balanced) ทั้งในระดับสามัญสำนึก และสามัญนิยม หรือมีช่องว่างความแตกต่างมากเกินไป หรือแยกกันสุดขั้วแล้ว นั่นก็คือแหล่งที่มาของสามัญอาการ (Common Syndrome) ของปัญหาในสังคม กลุ่มสังคมหรือแม้แต่องค์กร

ทางสายกลางหรือมัชฌิมาปฏิปทา (Middle Path) คือแนวทางดำเนินปฏิบัติที่เหมาะสมพอดี (Moderate) สำหรับวัตถุประสงค์เพื่อบรรลุจุดหมายตามลำดับขั้นบนเส้นทาง จากจุดเริ่มต้นทางสู่จุดหมายปลายทาง ซึ่งดำเนินไปตามกระบวนการของเหตุและผลต่อเนื่องกันไปตลอดทาง ตามหลักอิทัปปัจจยตา ไม่ใช่โดยอิสระลำพัง ทางสายกลางจึงเป็นการคิดตามจริง ไม่ใช่ค่าตรงกลางและไม่ใช่สุดขั้วในทวิบัญญัติ

ส่วนทางค่ากลาง (Medium Path) ซึ่งเป็นแบบที่พบเจอกันอยู่เสมอจนทำให้สับสนปนเปไปหมด คือแนวทางการเฉลี่ย ไกล่เกลี่ยประนีประนอมโน้มเอียงยอมตามเสียงข้างมาก ส่วนมากส่วนใหญ่หรือส่วนสำคัญ ซึ่งล้วนขึ้นอยู่กับการเลือกการกำหนดของมวลชนในสังคมเอง หรือเรียกว่าสมมติบัญญัตินั่นเอง แม้กระนั้นก็ตาม มักนิยมนำเอาค่ากลางมาใช้เป็นวิธีการแทนหลักการสำหรับแนวคิดตั้งต้น เพราะใช้สะดวกอธิบายได้และเข้าใจง่าย โดยมองข้ามจุดอ่อนข้อจำกัดและความเสี่ยงที่อาจมีผลกระทบร้ายแรงต่อไปตามเส้นทางได้

แนวคิดตั้งต้นที่ดี (Good Conception) คือ ดีงาม ถูกต้อง จริงแท้จึงมีความสำคัญเป็นอย่างยิ่ง โดยเฉพาะในการชี้นำความคิด (Hegemony) พร้อมยังต้องคอยเอาใจใส่ระวังรักษาประคับประคองปรับสมดุลให้เหมาะสมอย่างต่อเนื่องสม่ำเสมอไปตลอดเส้นทาง นั่นคือ กระบวนการทางความคิด (Proposition) จากเจริญจิต เจตคติหรือเจตนา (Purpose) สนใจใส่ใจตั้งใจฉันทะ เจริญสติสัมปชัญญะ จิตตะ (Pose) จดจ่อมุ่งมั่นอดทนอดกลั้นวิริยะพากเพียร เจริญสมาธิ กรรมหรือธรรม (Progress) กระทำการตามเจตนาด้วยปัญญาใคร่ครวญวิมังสา ประคับประคองระมัดระวังพิษภัยจากอัตตา จนจบถึงเจริญกิจหรือภารกิจ (Pursuit) ดำเนินการให้ลุล่วงภารกิจหน้าที่ความจำเป็น บรรลุผลสัมฤทธิ์ตามวัตถุประสงค์ ตรงตามหลักอิทธิบาท กล่าวโดยสรุปคือ ลดความสับสน (Confusion) นำไปสู่ความชัดเจน (Clarification) มีลักษณะเป็นแบบรวบปลาย (Convergent) ในทางตรงข้าม หากทำให้ความสับสนวุ่นวายเพิ่มมากขึ้นกว่าเดิม ก็จะกลายเป็นแบบบานปลาย (Divergent) ไปเสีย ปัญหาอื่นจึงมักเกิดตามมาด้วยอยู่เสมอ

คอ-คน กับคอ-ควาย สะท้อนถึงคอ-คิดที่คนเรามักชอบสร้างต่อเติมและปรุงแต่ง หรือสังขาร ก่อให้เกิดความเห็นคลุมเครือสับสนซับซ้อนไขว้เขวว้าวุ่นวุ่นวายอยู่เป็นประจำ รวมถึงความประพฤติคลอเคลีย ป้ายสีบิดเบือนกลับกลอก เพื่อหวังควบคุม ครอบงำและครอบครอง นำไปสู่สารพัดสารพันคดีครหา ด้วยความขัดแย้งแตกแยกตกต่ำล้มเหลวเสียหายเสื่อมถอยด้อยค่าหมดสภาพล้มสลายและสูญสิ้นลงไปในที่สุด แนวคิดตั้งต้นที่ดีจึงเป็นหัวใจหลักในการบริหารความเสี่ยงสามัญอาการ ตามปัจจัยทางสามัญสำนึกและสามัญนิยม โดยการศึกษาอบรม (Education) จะต้องบ่มเพาะปลูกฝังให้บังเกิดขึ้นถ้วนทั่วแพร่หลาย เติบโตงอกงามรุ่งเรืองในวัฒนธรรมสังคม และการกำกับดูแลกิจการ (Governance) จะต้องฟูมฟักฝึกฝนตัดแต่งขัดเกลาให้เกิดผลสัมฤทธิ์ เจริญก้าวหน้างอกเงยเฟื่องฟูในวัฒนธรรมองค์กร จึงจะดำรงอยู่รอดต่อไปได้อย่างยั่งยืน