สายน้ำนี้ของใคร

โดย...อภิวัจ สุปรีชาวุฒิพงศ์

จริงอยู่ที่การสำรวจเพื่อปรับปรุงร่องน้ำทางเดินเรือในแม่น้ำโขง ซึ่งคณะรัฐมนตรีเพิ่งเห็นชอบให้กรมเจ้าท่าดำเนินการร่วมกับ 3 ประเทศ คือ จีน ลาว เมียนมา โดยมีจีนเป็นแกนหลัก ยังไม่ถึงขั้นระเบิดเกาะแก่งที่จะเป็นผลให้ร่องน้ำลึกในแม่น้ำโขงซึ่งเป็นเส้นเขตแดนเปลี่ยนแปลง แต่สิ่งที่น่ากังวลที่สุด เห็นจะเป็นมุมมอง ทัศนคติของนายกรัฐมนตรีในเรื่องฐานทรัพยากร

นายกรัฐมนตรี บอกว่า “ถ้าจะพูดถึงทรัพยากร เรื่องของเขื่อนปากมูล อยากถามว่าประมงพื้นบ้านหาเงินได้วันละเท่าไหร่... ?”

จากคำพูดของนายกรัฐมนตรี ทำให้มีคำถามตามมาอย่างน้อย 2 ประเด็น คือ หากหาเงินได้น้อยก็ไม่ควรทำอาชีพประมงต่อไปเช่นนั้นหรือ? และเมื่อเลิกอาชีพประมงแล้ว ก็สามารถนำแม่น้ำโขงไปหาประโยชน์อย่างอื่นได้เช่นนั้นหรือ?

ทั้ง 2 คำถามนี้มีประเด็นร่วมกัน คือความคุ้มค่าในการใช้ทรัพยากร หรือสิทธิในการใช้ทรัพยากรนั้นใครเป็นผู้กำหนด รัฐหรือชุมชน?

คนและชุมชนนั้นเกิดขึ้นมาก่อน และเป็นผู้ครอบครองฐานทรัพยากร ก่อนที่รัฐจะใช้อำนาจเข้ามาควบคุม

ฐานทรัพยากรของชุมชน ใช่เพียงที่ดิน แหล่งน้ำ ป่าไม้ ทุกสิ่งไม่ได้แยกส่วนจากกัน แต่หมายถึงภาพรวมทั้งหมด ที่ดินหมายถึงถิ่นฐาน การรวมกลุ่มเป็นสังคม เป็นชุมชน มีขนบธรรมเนียม ประเพณีวัฒนธรรม เสมือนดั่งกติกา แหล่งน้ำ ป่าไม้ คือที่ทำกิน แหล่งอาหาร แม่น้ำคือเส้นทางคมนาคมที่เชื่อมร้อยผู้คนจากหลากหลายถิ่นฐาน ทั้งหมดนี้คือวิถีชีวิต หากสิ่งหนึ่งสิ่งใดในฐานทรัพยากรเหล่านี้เปลี่ยนแปลงไป ก็ส่งผลกระทบต่อวิถีชีวิตโดยรวมทั้งหมด

ถ้าไม่เข้าใจฐานทรัพยากรก็นำไปสู่การจัดการอย่างผิดทิศผิดทาง ทำลายแหล่งอาหารเพื่อแลกกับพลังงานต้นทุนต่ำ เพียงแค่หนุนเสริมศักยภาพการแข่งขันทางเศรษฐกิจของประเทศเพียงแค่ช่วงระยะเวลาหนึ่ง แต่มิใช่ความยั่งยืนดั่งเช่นแหล่งอาหารที่เลี้ยงผู้คนได้อย่างไม่หมดสิ้น

ดังนั้น จึงไม่สำคัญหรอกว่าคนหาปลาจะมีรายได้วันละเท่าไหร่ แต่ที่สำคัญคือ เขา (คนหาปลา) มีสิทธิที่จะเลือกว่าจะจับปลาเพื่ออะไร ถ้าราคาดีก็จับขาย หรือถ้าราคาไม่จูงใจก็เพียงแค่จับกินเอง มีที่ดิน ที่อยู่อาศัย มีนาข้าว มีแปลงพืชผัก ก็พอเพียงจะดำรงชีวิต

สิทธิที่จะเลือกได้เองนี้ ทำให้เขา (ชาวบ้านหรือคนหาปลา) เป็นผู้กำหนดกติกาสำหรับชีวิตของเขาเอง

แต่หากวันหนึ่งแม่น้ำเปลี่ยนแปลงไปชีวิตย่อมเป็นไปในอีกด้านที่พวกเขาไม่เคยรู้จัก อาจเปลี่ยนสถานะมาเป็นลูกจ้าง รับค่าตอบแทนที่คนอื่นเป็นผู้กำหนด เขามิใช่ผู้กำหนดกติกาชีวิตตัวเองอีกต่อไป ชีวิตที่ต้องซื้อหาปัจจัยดำรงชีพทุกด้าน แม้รายได้อาจมากกว่าการจับปลา แต่ไม่อาจรับประกันได้ว่าจะดำรงชีวิตอยู่ได้ภายใต้กติกาที่ผู้อื่นกำหนด

ประเด็นสำคัญที่ขาดหายไปในทัศนคติเรื่องฐานทรัพยากรของนายกรัฐมนตรี หรืออาจรวมถึงกลุ่มผู้กำหนดนโยบายประเทศทั้งหลาย จึงไม่ใช่รายได้ แต่เป็นสิทธิและโอกาสที่ชาวบ้านจะเลือกวิถีชีวิตของตนเอง บนแผ่นดินถิ่นเกิด บนฐานทรัพยากร บนวิถีชีวิตที่ตัวเองรู้จักและคุ้นเคย และบนกติกาที่เอื้อประโยชน์ให้กับเขามากที่สุด

สิทธิที่ถูกละเมิดจึงมิใช่แค่ทรัพยากร แต่เป็นสิทธิในการที่จะมีชีวิต