9 วัด เวียงเชียงใหม่ ในศิลปะภาพพิมพ์

โดย...วีระศักร จันทร์ส่งแสง   เครือข่ายพุทธิกา http://www.budnet.org

ผศ.ธงชัย ยุคันตพรพงษ์ ฉุกใจขึ้นมาเมื่อมีเพื่อนชาวญี่ปุ่นทักว่าเมืองเชียงใหม่มีมิติที่คล้ายคลึงกับเกียวโต

ในแง่ของความเป็นเมืองเก่าแก่ในโอบล้อมของขุนเขา มีเอกลักษณ์ทางวัฒนธรรมของตน และที่เหมือนกันอย่างมาก คือ เป็นเมืองที่มากมายด้วยวัดวา

แต่ในช่วงไม่กี่ปีมานี้เชียงใหม่เปลี่ยนไปมาก ภูมิทัศน์วัฒนธรรมความเป็นล้านนาถูกบดบังให้เลือนหายไปในดงคอนโด ตึกสูงใหญ่ที่ผุดขึ้นแทนอย่างแน่นขนัด

ผศ.ธงชัย เป็นอาจารย์ประจำสาขาภาพพิมพ์ คณะวิจิตรศิลป์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ และเป็นคนเชียงใหม่โดยกำเนิด เขาบอกว่าแต่เดิมไม่ว่าจะยืนอยู่จุดไหนของเมืองเชียงใหม่ก็สามารถมองเห็นพระธาตุดอยสุเทพได้จากทั่วทุกมุมเมือง แต่เวลานี้มีตึกสูงบดบังอยู่ทั่วหมด ล่าสุดมีห้างใหญ่ของพ่อค้าที่ร่ำรวยจากการขายน้ำชาหวานมาตั้งหัวมุมสี่แยกรินคำ มีโมเดลขวดชาเขียวตั้งเด่นอยู่บนยอดตึก ในสายตาศิลปินมองว่านั่นเป็นการทำลายจิตวิญญาณของเมืองโบราณอย่างสิ้นเชิง

“เชียงใหม่มีวัดเยอะมาก แต่แทนที่จะได้เห็นความงดงามของเจดีย์ วิหาร จากมุมมองระยะไกล เรามักได้เห็นเต็นท์ขายธูปเทียนตั้งในระยะประชิด ทำให้ผมอดเปรียบเทียบกับศาสนสถานในญี่ปุ่นไม่ได้”

อาจารย์ธงชัยเคยไปเรียนที่ญี่ปุ่น ได้รู้จักศิลปะภาพพิมพ์ไม้ “อุคิโยะเอะ” ของญี่ปุ่น เป็นกระบวนการทำงานร่วมกันระหว่างจิตรกรผู้วาดภาพกับช่างฝีมือภาพพิมพ์ ถ่ายทอดความงามของทิวทัศน์และผู้คน หรือเป็นการบันทึกภาพภูมิทัศน์ตามเส้นทางในยุคสมัยที่ยังไม่มีกล้องถ่ายรูป  อย่างผลงานภาพพิมพ์ของ อันโด ฮิโรชิเงะ ที่บันทึกภาพทิวทัศน์และสถานที่สำคัญบนเส้นทางจากโตเกียวไปเกียวโต ซึ่งส่วนใหญ่เป็นวัดในพระพุทธศาสนา ต่อมาในช่วงสงครามศาสนสถานเหล่านั้นถูกทำลายย่อยยับ ภาพพิมพ์ที่ศิลปินบันทึกไว้กลายเป็นเสมือนฐานข้อมูลให้ช่างฝีมือรุ่นหลังได้ใช้เป็นแบบในการบูรณะซ่อมแซมขึ้นใหม่

“โครงการภาพพิมพ์ไม้ชุดทัศนียภาพ 9 วัดสำคัญแห่งนครเชียงใหม่ เกิดจากแนวคิดนี้ ใช้ต้นแบบจากญี่ปุ่น แต่เนื้อหาเป็นวัดล้านนาในเมืองเชียงใหม่” อาจารย์ธงชัยเล่าเบื้องหลัง และลำดับความเป็นมา

“ผมเขียนโครงการเสนอสำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย (สกว.) และสำนักงานคณะกรรมการวิจัยแห่งชาติ หรือ วช. ได้รับอนุมัติให้ทำงาน ก็ติดต่อวิทยากรผู้เชี่ยวชาญจากญี่ปุ่นมาช่วยถ่ายทอดศาสตร์แห่งภาพพิมพ์ไม้ญี่ปุ่นที่สืบต่อกันมากว่า 300 ปี เชิญศิลปินในเชียงใหม่ หรือที่มีความผูกพันพิเศษกับเมืองเชียงใหม่เข้าร่วมโครงการ และเลือกวัด 9 แห่งในเมืองเชียงใหม่ ที่มีความสำคัญเชิงบริบทสังคม เป็นวัดเก่าแก่คู่บ้านคู่เมือง มีสถาปัตยกรรมแบบล้านนา”

ประกอบด้วย วัดเชียงมั่น วัดพระสิงห์วรมหาวิหาร วัดเจดีย์หลวงวรวิหาร วัดพันเตา วัดโพธารามมหาวิหาร วัดสวนดอก วัดอุโมงค์ วัดต้นเกว๋น วัดพระธาตุดอยสุเทพราชวรวิหาร

ศิลปินกลุ่มแรกจะสร้างสรรค์ภาพต้นแบบขึ้นก่อน แล้วผลงานนั้นจะถูกส่งต่อไปยังศิลปินภาพพิมพ์ ซึ่งล้วนเป็นศิลปินที่มีฝีมือและมีชื่อเสียงระดับประเทศ

“ถือเป็นการรวมยอดฝีมือด้านภาพพิมพ์ของเมืองไทยเลยก็ว่าได้”

จากภาพวาดหรือภาพถ่าย สู่ขั้นตอนการแกะแม่พิมพ์ไม้ซึ่งอาจารย์ธงชัยให้นิยามว่าเป็นการ ถอดแบบไม่ใช่การลอก

“ทุกภาพในโครงการนี้พิมพ์บนแม่พิมพ์ไม้ทั้งหมด แต่แยกย่อยเป็นใช้สีน้ำ สีน้ำมัน และแบบลิโธกราฟ”

ในงานชุดนี้เราจึงได้เห็นทั้งงานภาพพิมพ์สีเดียวที่มีรายละเอียดประณีตราวงานวาดเส้น และภาพพิมพ์สีที่มีการสอดสีทับซ้อนกันอย่างประณีต

อย่างภาพ “เวียนเทียนวันพระใหญ่ที่วัดต้นเกว๋น” ผลงานจิตรกรรมของ ศ.เกียรติคุณ พิษณุ ศุภนิมิตร แกะแม่พิมพ์โดย เทพพงษ์ หงศรีเมือง และณรงค์ชัย ดาวดาษ แยกสีและพิมพ์ภาพผลงานโดย ผศ.ธงชัย เทคนิคภาพพิมพ์ไม้แบบสีน้ำ ขนาด 30X45 เซนติเมตร

ใช้สีถึง 24 สี  10 แม่พิมพ์ พิมพ์สอดสีทับซ้อน 30 ครั้ง (24C 9B 31P) พิมพ์จำนวน 20 ชิ้น

“งานภาพพิมพ์จะไม่เหมือนภาพวาดที่จะมีเพียงชิ้นเดียว ภาพพิมพ์อาจพิมพ์เป็น 10-20 ภาพ แต่ทุกชิ้นจะมีลายเซ็นศิลปินผู้วาดภาพต้นแบบ และราคาไม่แพงเท่างานจิตรกรรม ผลงานในโครงการนี้ตั้งราคาตามมาตรฐาน ชิ้นละ 1-2 หมื่นบาท ช่วงแรกก็มีคนมาขอ แต่เราอยากให้มีวัฒนธรรมการซื้องานศิลปะ จึงตั้งราคาขาย ก็เริ่มมีคนมาจอง”

ภาพพิมพ์ไม้ทัศนียภาพของวัดสำคัญทั้ง 9 แห่งนครเชียงใหม่ เป็นมุมมองจากความประทับใจของศิลปินที่มีต่อทิวทัศน์ของศาสนสถานคู่บ้านคู่เมือง อาจเป็นภาพในความทรงจำ หรือภาพปัจจุบันที่ไม่ได้ถ่ายทอดตามจริงทั้งหมด แต่อาจตัดเอาสิ่งเกะกะขัดขวางสายตาออกไป ให้เหลือแต่ภาพความงดงามตามอุดมคติที่อยากให้เป็น

เป็นภาพสะท้อนคุณค่า ความงาม ความเชื่อ ความศรัทธาในพระพุทธศาสนา เป็นบทบันทึกทางพุทธศิลป์ของแผ่นดินล้านนายุคนี้

เมื่อถามผู้สร้างสรรค์ว่า คาดหวังให้ภาพพิมพ์ชุดนี้เป็นบันทึกประวัติศาสตร์ของศาสนสถานแต่ละแห่ง ดุจผลงานภาพพิมพ์ไม้ญี่ปุ่นชุดเลื่องชื่อของ อันโด ฮิโระชิเงะ หรือไม่

ศ.ธงชัย ผู้เป็นหัวหน้าโครงการวิจัย ตอบว่า “ผมคาดหวัง ส่วนจะเป็นไปได้ไหม ตอนนี้ยังบอกไม่ได้ แต่ผลงานชุดนี้ได้รวมเอาเจตนารมณ์ของผมและศิลปินทั้งกลุ่มเอาไว้แล้ว”