ชาตินิยม : ท้องถิ่นนิยม

โดย...เอนก เหล่าธรรมทัศน์

บางท่านมองว่าผมเป็นนัก “ชาตินิยม” คงใช่ ถ้าหมายถึงรักและภูมิใจในชาติและพยายามสลัดความคิดตะวันตกที่ “ครอบงำ” ทิ้งเสียบ้าง ชาตินิยมนั้นเป็นความคิดฝรั่งมาก่อน เราเอามาใช้ แต่หากหลักนิยมนี้จะกลายเป็นรักไทยและหลงไทยอย่างไม่ลืมหูลืมตา ย่อมจะเสียการและอันตรายได้เช่นกัน

ที่จริงขอประกาศเลยครับว่า ตัวผมไม่เห็นด้วยกับ “ชาตินิยม” ที่รวมศูนย์และเน้นแต่ “ส่วนกลาง” เกินไปและไม่ให้เกียรติภูมิกับท้องถิ่น ขอเสนอให้เราคิดแบบ “ท้องถิ่นนิยม” ด้วย แต่ก็อยากให้เรารักภักดีและปกป้องชาติไปด้วย ขอยืนยันว่าทำได้

เราเป็นทั้งสองอย่าง คือ “ชาตินิยม” และ “ท้องถิ่นนิยม” ได้พร้อมๆ กัน  และก็ควรจะเป็นให้ได้เสียด้วย
บ้านเมืองที่เรารักและปรารถนาดีด้วยนั้น หมายถึงชาติก็ได้ หมายถึงท้องถิ่นก็ได้ และคำว่าท้องถิ่นนี้จะหมายเป็นภาค เป็นจังหวัด เป็นเมือง เป็นตำบลหมู่บ้าน เป็นองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นก็ได้ทั้งนั้น

ชาตินิยมที่รวมศูนย์และเป็นเอกนิยมที่เรามีกันมาตลอดจนถึงวันนี้ ก่อปัญหาในทางความคิดทางวิชาการและการปฏิบัติได้ครับ ขอเริ่มที่ประวัติศาสตร์

พ่อขุนรามคำแหงนั้น ด้วยความสักการบูชาต่อท่าน ทรงไม่ใช่กษัตริย์ไทยพระองค์แรกอย่างที่ประวัติศาสตร์ “ส่วนกลาง” สอนเรามาแน่ อย่างน้อยพญามังรายที่ร่วมสมัยกับท่าน ทรงเป็นปฐมกษัตริย์ล้านนา และพญางำเมือง พระสหายสนิทของท่าน ทรงเป็นกษัตริย์รัฐพะเยา และทั้งเชียงใหม่ทั้งพะเยานั้นล้วนไม่ได้ขึ้นต่อหรือไม่เป็นส่วนหนึ่งของรัฐสุโขทัยอย่างแน่นอน

สุโขทัยไม่ได้เป็นราชธานีของประเทศสยาม หรือไทย หากเป็นรัฐไทอิสระรัฐหนึ่งเทียบเคียงได้กับรัฐเชียงใหม่และรัฐพะเยาเท่านั้น

ประเด็นต่อมา ไทยรบกับพม่าครั้งแรกเมื่อไรและรบที่ไหน? ประวัติศาสตร์ของ “ส่วนกลาง” ตอบคำถามนี้แล้ว ด้วยการดูว่าอยุธยานั้นรบกับพม่าครั้งแรกเมื่อไรและที่ไหน ซึ่งคำตอบคือศึกแย่งชิงเมืองเชียงกรานใกล้ด่านเจดีย์สามองค์ในสมัยพระไชยราชาธิราช เกิดขึ้นในราวปี 2080 แต่ถ้าลองมองจากเชียงใหม่เป็นสำคัญ เอกสารจีนและไทลื้อ ระบุว่าพญามังรายในปี 1840 โดยประมาณ เคยทรงข้ามไปตีอาณาจักรพุกามซึ่งอ่อนกำลังลงมาก หลังจากถูกมองโกล-จีนตีแตกมาแล้ว พญามังรายทรงกวาดต้อนผู้คนและช่างฝีมือมาไว้ที่เชียงใหม่ไม่น้อยทีเดียว

พูดได้ว่าเชียงใหม่รบพม่าก่อนที่อยุธยาจะรบราวสองร้อยปี ซึ่งก็ไม่แปลกถ้าทราบกันว่าล้านนา หรือภาคเหนือตอนบนของเรานั้นอยู่ใกล้ “พม่าแท้” มาก ส่วน “พม่า” ที่อยู่ใกล้กับอยุธยานั้น ความจริงเป็นรัฐกะเหรี่ยงและรัฐมอญ พม่าต้องรอเวลาร่วมสองร้อยปีจากที่รบกับมังรายเป็นครั้งแรก รวบรวมผู้คนและดินแดนของชาติพันธ์ุส่วนน้อยได้แล้ว จึงลงมาทำศึกกับกรุงศรีอยุธยา

จากพม่าคราวนี้ ไทยกับญวนเล่า? อย่าลืมว่าไทย-พม่า-ญวน นี่คือสามชาติอำนาจใหญ่ในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ก่อนฝรั่งเข้ามายึดบริเวณนี้เป็นอาณานิคมครับ ถามว่าไทยญวนรบกันครั้งแรกเมื่อไรและที่ไหน?

ประวัติศาสตร์ไทยจะให้ภาพว่ารบกันครั้งแรกในสมัยรัชกาลที่ 3 นี้เอง รบกันในเขมรเป็นสำคัญ รบกัน 15 ปีเป็นสามารถไม่แพ้ไม่ชนะกัน

ฝ่ายไทยนั้นมีเจ้าพระยาบดินทรเดชาเป็นแม่ทัพใหญ่ นี่เป็นประวัติศาสตร์ที่มองข้ามท้องถิ่นล้านนาอีกครั้ง ความจริงแล้วล้านนารบกับญวนตั้งแต่สมัยพญาติโลกราชเป็นใหญ่ รบกับจักรพรรดิเลทันตองแห่งกรุงฮานอย รบกันในแถบเมืองน่านและล้านช้างเป็นสำคัญ และฝ่าย “ไดเวียต” หรือ ญวน พ่ายแพ้ต้องถอยทัพกลับ เรื่องนี้มีบันทึกอยู่ในเอกสารโบราณของจีน หาอ่านได้

พญาติโลกราชนี้ทรงอยู่ร่วมสมัยกับพระบรมไตรโลกนาถของอยุธยาครับ สงครามครั้งยิ่งใหญ่ที่ทรงรบญวนนั้นเกิดขึ้นในราวปี 2023 ครับ ก่อนที่รัตนโกสินทร์จะรบกับญวนครั้งแรกถึงกว่า 300 ปี จักรพรรดิจีนขณะนั้นทรงตื่นเต้นมากในข่าวความปราชัยของญวน หรือ “ไดเวียต” นี้ ตรัสชมเชยและยกพญาติโลกราชผู้ปราบญวนขึ้นสูง เป็น “ผู้พิชิตแห่งทิศตะวันตก” พอเทียบได้กับพระองค์ซึ่งเป็น “ผู้พิชิตแห่งทิศตะวันออก”

ที่พูดแต่เรื่องสู้รบ ก็ด้วยความจำกัดไม่มีข้อมูลอื่น และไม่ได้แปลว่าผมจะเห็นสงครามสำคัญกว่าสันติภาพ แต่จากสองสามกรณีข้างต้นนี้ ก็เป็นการง่ายที่จะเห็นว่า “ชาตินิยม” ที่เอาแต่อยุธยาและรัตนโกสินทร์เป็นแกนเรื่องจนละเลย “บทบาท” และ “เกียรติภูมิ” ของท้องถิ่นนั้นเป็นอย่างไร ในที่นี้ขอยกแต่ล้านนามาแสดงก่อน โอกาสต่อไปจะหยิบท้องถิ่นอื่นมาแสดงด้วย

ผลรวมของ “ชาตินิยม” แบบนี้ ทำให้เราไม่มี “ท้องถิ่นนิยม” เสียเลย ไม่รัก ไม่ภูมิใจในท้องถิ่น คุณูปการที่มีจริงของท้องถิ่น ไม่ว่าล้านนา อีสาน ปักษ์ใต้ กลาง ตะวันออก ตะวันตก แทบจะไม่มีการยกย่องสรรเสริญกันเอาเสียเลย

ท้องถิ่นใน “ชาตินิยม” อย่างนี้จะไม่โดดเด่น หรือสำคัญอะไรเลย จะเป็นเพียง “ส่วนย่อย” “ส่วนปลาย” “ส่วนประกอบ” อยู่ “ห่างไกล” ลิบๆ อยู่ “หลังเขา” ทีเดียว

บัดนี้ถึงเวลาแล้วที่เราจะ “สร้างชาติ” และ “สร้างประเทศ” ด้วยท้องถิ่นนิยมให้มากขึ้นครับ